ابو فراس حارث بن ابى العلاء سعيد بن حمدان بن حمدون بن تغلبى، سردار شجاع و شاعر فصيح و توانا كه در سال ٣٢٠ هجرى در عراق به دنيا آمد. پدرش در جنگ با برادرزاده‌اش ناصر الدوله براى تصرّف موصل به دست او اسير و مقتول شد.

مادرش، ابو فراس را كه طفلى سه ساله بود نزد پسر عمش سيف الدوله به حلب برد و تحت سرپرستى او بزرگ شد. ابو فراس در شانزده‌سالگى در جنگ با قبايل نزارى در ديار مضر و بادية الشام پيروزى‌هاى چشم‌گيرى حاصل نمود و در جنگ با روميان سردار سپاه حلب بود. در سال ٣٤٨ هجرى به دست روميان اسير شد كه با تهورى فوق‌العاده نجات پيدا كرد اما در سال ٣٥١ هجرى دوباره توسط روميان اسير شد و مدت ٤ سال در اسارت به سر برد و بعد از آزادى به امارت حمص منصوب شد.

بعد از مرگ سيف الدوله ميان پسرش ابو المعالى و ابو فراس اختلاف افتاد و جنگى درگرفت كه در آن جنگ ابو فراس مجروح و اسير گشت و فرمانده‌ى سپاه حلب «غرقويه» در روز دوم جمادى الاولى سال ٣٥٧ هجرى او را به قتل رساند.

ابو فراس مردى دلير، بخشنده و جوانمرد بود و مى‌كوشيد خود را با اسطوره‌هاى شعر عربى و صفاتى كه براى خود در اشعارش مى‌شمرد، منطبق كند و در بزم و رزم و شمشير و قلم سرمشق ديگران باشد. او مقام شامخى در شاعرى پيدا كرد تا جايى‌كه «متنبّى» او را بر خود مقدم مى‌شمرد.

او مضامين رزمى و عشقى را چنان با مناعت و استوارى بيان كرده كه كمتر شاعرى به او رسيده است. شعر او غالبا در شرح مفاخر آل حمدان و مدح سيف الدوله و شرح دلاورى‌ها و استقامت و پايمردى خود در جنگها و در برابر مشكلات زندگى است.

در يك قصيده «رائيه» ٢٢٥ بيتى تاريخ خاندان خود را خلاصه كرده است.

علاوه بر خصال شخصى و مقام ادبى، وى شيعى پاك اعتقاد و شاعر آل محمّد (ص) بود و با صراحت و شجاعت فضائل امير المؤمنين على (ع) و مناقب ائمه معصومين (ع) را شرح داده و مطاعن و مثالب بنى عباس و ساير دشمنان ايشان را بر شمرده است.

قصيده «شافيه» ٨٥ بيتى او اشاره به حقّ غصب‌شده‌ى امام موسى كاظم (ع) و امام رضا (ع) و خراب كردن قبر امام حسين (ع) توسط متوكل دارد و از قصائد جاويدانى است كه كليه‌ى مآخذ، آن را نقل كرده و يا به آن اشاره نموده‌اند. قصيده‌ى شافيه به خاطر لطف سخندانى، صفاى فصاحت، حسن انسجام، نيروى استدلال، بلندى معنى و روانى الفاظ بهم پيوسته است. غير از قصيده شافيه، قصيده «هائيه‌اى» است كه اهل بيت را در آن مدح كرده است.

ديوان ابو فراس را بعد از مرگش دوست و استاد او «ابن خالويه نجوى» (م ٣٧٠ ه‌) و شاعر معاصرش «البيغاء» (م ٣٩٨ هجرى) جمع‌آورى كرده‌اند كه فقط مجموعه‌ى ابن خالويه در دست است و چندبار چاپ شده است. بهترين چاپ آن در سال ١٩٤٤ در سه جلد در بيروت زير نظر «سامى دهان» انجام گرفت و حواشى مفيدى بر آن افزوده شده است.١

-*-