دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ١٢١
على بن محمّد بسّامى
ابو الحسن على بن محمّد بن نصر بن منصور بن بسّام١ عبرتابى٢، شاعر و نويسندهى بغدادى، كه در زمان مقتدر عباسى مىزيست.
او مدتى رياست ديوان بريد را در جند قنّسرين و عواصم شام عهدهدار بود. وى مردى خوشقريحه بود و شعرش روان و استادانه است. شهرت ابن بسام به هجويههايى است كه دربارهى بزرگان و رؤساى حكومت مىسرود و در آنها معايب آنان را آشكار مىساخت.٣ صاحبان قدرت از زبان تند وى بيمناك بودند و همين امر سبب مىشد كه به جاى صله به وى باج بدهند تا از گزند زبان او در امان بمانند.٤
مضامين اشعار او به غير از هجو، بيشتر پند و اندرزهاى حكيمانه و بسيار زيباست.٥ وى كرنش كردن در برابر قدرتمندان را همانند سجده كردن در برابر بوزينگانى مىداند كه دنيا در دست آنهاست. و نيز بهرهى كرنشكننده را چيزى جز خوارى نمىداند.٦ سرودههاى وى حتّى در زهرآگينترين آنها از عفّت و پاكى شگفتانگيزى برخوردار است بدينجهت ابن بسّام در ميان اينگونه شاعران پديدهاى استثنايى است.
برخى او را شيعه دانستهاند و مرزبانى گفته است كه وى قصيدههايى در رثاى اهل بيت (ع) سروده كه مذهب او را آشكار مىسازد.٧
ابن خلكان به قطعهاى كه به گفتهى وى، ابن بسّام هنگامىكه متوكّل قبر حسين بن على (ع) را ويران ساخت، سروده است، اشاره مىكند. متوكل به سال ٢٢٦ هجرى قبر امام حسين (ع) را منهدم ساخته و به شخم كردن و آب بستن به آن فرمان داد و مردم را از زيارت مرقد آن حضرت ممنوع ساخت.
آثار: به ابن بسام ٥ اثر نسبت دادهاند كه هيچكدام از آنها در دست نيست: كتاب اخبار عمر بن ابى ربيعه، كتاب المعاقرين يا كتاب الزّنجبّين، ديوان الرسائل، مناقضات الشعراء، اخبار الاحوص٨ و مجموع اشعار او كه به حدود ١٨٠ بيت مىرسد.
ابن بسّام در ماه صفر سال ٣٠٢ ه. ق. در گذشت.٩
-*-
١ - تاللّه إن كانت أمية
قد أتت ***** قتل ابن بنت نبيها مظلوما
٢ - فلقد اتاه بنو أبيه بمثله ***** هذا لعمرك قبره مهدوما