دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٣١
مدخلى بر مرثيهسرايى
اهميت شعر و جايگاه آن در ادب از ديرباز مورد توجهى ناقدان شعر و ادب بوده است. در گذشته، اين فن به دلايل بسيار، از جمله: ماندگارى در حافظه و دلپذيرى آن به دليل داشتن طنين آهنگين بر بسيارى از فنون ديگر عرب سرورى داشته است.
از دهها سال پيش از ظهور اسلام، شعر عربى در سرزمينهاى عربنشين، يكى از مؤثرترين وسيلهها براى جلب عاطفه و يا تحريك دشمنى بوده است چه بسيار قصيدهها و يا قطعهها كه سروده شده و سرودن و بر زبان افتادن آن، شخصى يا مردمى را در ذهن همگان بزرگ كرده و يا از قدر آنان كاسته است.
تاثير شعر در عاطفه و روحيهى مردم آن منطقه بيش از نقاط ديگر است و به همين دليل در دوران جاهليت و صدر اسلام قبيلهها در جلب شاعران مديحهسرا بر يكديگر پيشى مىگرفتند.١
با تأسيس حكومت اسلام در مدينه، قسمتى از شعر در خدمت دين به كار گرفته شد، و در نبردهاى بزرگ بدر، احد، احزاب و ديگر درگيرىها شاعران دو طرف متخاصم مىكوشيدند در سرودهها، پيروزىهاى خود را بزرگ جلوه دهند و يا زيانى را كه ديدهاند اندك به شمار آورند. در اردوى پيامبر (ص) شاعرانى مىزيستند كه همگام با رزمندگان بر مخالفان حمله مىبردند و رسول خدا (ص) به آنان مىفرمود: «شعر شما همچون تير بر دشمنان كارگر است».٢
در نبرد جمل هنگامى كه صف علوى و عثمانى مشخص شد و از نو، عرب روىدرروى هم ايستاد، شاعران دو صف به سنت ديرين به مفاخره، برخاستند و اين روش در سراسر جنگهاى زمان امام على (ع) ادامه داشت.
جاحظ به نقل از «عبد الصمد بن الفضل الرقّاشى» ماندگارى شعر خوب را به مراتب بيش از نثر خوب مىشمارد و معتقد است از نثر بيش از يك دهم باقى نمانده. و از شعر بيش از يك دهم از بين نرفته؛ در حالىكه نثر خوب عرب بيش از شعر او بوده است٣
شايد از همينروست كه ائمهى اطهار (ع) براى انتشار مكتب اهل بيت (ع) ترغيب به سرودن شعر و تشويق شاعران خصوصا در مرثيهسرايى بر امام حسين (ع) نمودهاند. و از صدر اسلام تاكنون، با تمسك به سنت رسول اللّه، (ص) از شعر، به عنوان سلاحى كارآمد در تهاجم و دفاع استفاده گرديده است.٤
دورهى بيست سالهى حكومت معاويه و فشار سختى كه در اين دوره بر شيعيان وارد شد، مجالى نداد تا شاعران علوى انديشههاى خود را در قالب كلمات موزون بريزند. اما فاجعهى محرم سال ٦١ هجرى و استخفافى كه خاندان ابو سفيان و به دنبال آن آل مروان به دين و خاندان پيامبر نمودند موجب شد كه پس از مرگ يزيد، زبان مديحهسرايان آل رسول، (ص) گشوده شود.
از دورهى حكومت مروانيان اين نمونه از شعرها بر زبانها افتاد.٥
شايد به جرات بتوان ادعا كرد در كمتر حادثهاى، شاعران بسان اين حادثه، به ميدان آمده و با سوزوگداز درونى و حماسه و