دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ١٢٧
دوره دوم:
قرن چهارم تا پايان قرن ششم هجرى
اين قرن به عصر شكوفايى شعر و ادب شهرت دارد و تعدادى از بهترين شاعران حسينى را در خود پرورانده است. چهره هايى مانند صنوبرى، كشاجم، ابو فراس، شريف رضى، شريف مرتضى، مهيار ديلمى و....
عمدهترين موضوعات مطرح در شعر اين دوره چنين است:
رثا و نوحهسرايى:
همچنان در صدر موضوعات و فنون شعر حسينى است و قصيدهى شريف رضى با طنين غمانگيز و تعبيرات دردآلودش در صدر مرثيههاى اين دوران است.١
مرتبط ساختن حادثهى عاشورا با حوادث پس از وفات پيامبر (ص) در اين دوران، تشكيل دولتهاى شيعى يا متمايل به تشيّع موجب پديد آمدن آزادى نسبى در برخى سرزمينهاى عربى مىگردد. اين امر زمينهى طرح بسيارى از مسايلى كه جو حاكمه مانع طرحشان بود، را فراهم مىكند. بهطور خاص، شاعرانى كه در سايهى چنين حكومتهايى مىزيستند، در ريشهيابى حادثه به حق غصبشدهى اهل بيت پس از وفات پيامبر (ص) اشاره مىكنند. آنان به احتجاج حقّانيّت اهل بيت در مسألهى خلافت مىپردازند و ظلمى كه بر آنان در طول تاريخ رفته است را متذكّر مىشوند براى مثال ملك صالح «طلائع بن رزيك» عامل اين مصيبت بزرگ را، عصيان امت از فرمان پيامبر (ص) و فروش دين به دنيا پس از وفات آن حضرت مىداند. او آنچه را در كربلا واقع شد زير سقف سقيفه و برآمده از دل آن مىشمارد.٢
مشاركت بنى عباس در جرائم بنى اميه:
تلاش شاعران عباسى براى تبرئهى بنى عبّاس و اظهار همدردى در قتل حسين (ع) به ثمر نرسيد و با مقابله دوستداران اهل بيت روبرو شد. در اين دوره نيز، شاعرانى مانند «منصور بن بسّام البغدادى» بنى عبّاس را در گناه بنى اميّه شريك مىداند و معتقد است كه اگرچه بنى عبّاس در واقعهى كربلا حضور نداشتند اكنون براى جبران گذشته به خراب كردن قبر حسين (ع)٣مىپردازند.
تحول در كيفيت خونخواهى شهداى كربلا:
تغيير شكل مسالهى خونخواهى حسين (ع) نسبت به دورهى گذشته كه عمدهى حملات متوجّهى بنى اميه بود و اشاراتى گذرا به حكومت عبّاسى داشت:
الف) بخشى از سرودههاى اين دوران نوك تيز حمله را متوجه بنى عباس مىكند و شاعر، مصداق واقعى دشمنان حسين (ع) را در زمان حال جستجو مىنمايد و جرايم بنى عباس را كمتر از بنى اميه نمىبيند.