امام در واقعه‌ى كربلا حدود ٢٥ سال سن داشته و فرزند گراميش امام محمد باقر (ع) نيز در حدود پنج سال داشته است. در كربلا آن حضرت بشدّت بيمار و بسترى بوده است و به همين جهت از قتل او چشم پوشيده‌اند. او بعد از واقعه‌ى طف به همراه اهل بيت (ع) به اسارت به كوفه و شام رفت و در هر دو مجلس عبيد اللّه بن زياد و يزيد بن معاويه، كه بيم قتل از يكسو و سر بريده‌ى پدرش و اسارت اهل بيتش از دگر سو نفس را در سينه حبس مى‌كرد، او بود كه خطبه‌هاى مشهور و كوبنده‌اى را ايراد و از شرف خود و خانواده دفاع و دشمنان را رسوا نمود، و زمينه‌ى انقلابهاى بعدى شيعيان را فراهم ساخت. يزيد شكست خورد و مجبور شد اهل بيت (ع) را به مدينه بازگرداند تا شايد اندوهناك‌ترين تراژدى تاريخ اسلام پايان بگيرد. با ورود امام و اهل بيت (ع) به مدينه و سخنان امام سجاد (ع) مدينه يكپارچه شيون و ماتم شد. مدينه به حركت درآمد و دوره‌اى نو براى ظهور و بروز نهضت تشيّع به‌وجود آمد و شيعه از موضع صرفا انفعالى خارج شد و روحى جديد به حيات سياسى اجتماعى اين مذهب دميده شد.

پس از عاشورا جريانى از تشيّع كه خود را وارث رهبرى الهى پيامبر (ص) مى‌دانست شيوه‌ى مبارزه‌ى منفى را در پيش گرفت. امام سجاد (ع) بر همان سياست و استراتژى تدافعى طراحى شده توسط عمويش امام حسن مجتبى (ع) پاى فشرد و از هرگونه درگيرى در سياست تا آن‌جاكه مى‌توانست، اجتناب كرد. او سياست دفاعى را در پيش گرفت و مبارزه را بيشتر در قالبى فرهنگى و عقيدتى پيش برد و به لحاظ سياسى سعى در فرو ريختن پايه‌هاى مشروعيت اقتدار امويان داشت بى‌آنكه مستقيما با دشمن درگير شود. امام سجاد (ع) و خاندانش در زمانى‌كه ارتش شام به فرماندهى مسلم بن عقبه در روز چهارشنبه ٢٧ ذى الحجّه سال ٦٣ هجرى در نبرد «حرّه واقم» مدنى‌ها را شكست داد و شهر را مورد تاخت و تاز و چپاول قرار دادند از تعرّض مصون ماندند. امام سجاد (ع) در كشمكش و درگيرى امويان و عبد اللّه بن زبير هم بى‌تفاوت ماند. موضع بى‌طرفى غير شفاف امام (ع) در مورد مختار نيز ادامه همان سياست بود.

امام سجاد (ع) ٣٤ سال پس از شهادت پدر زيست. دوره‌اى كه به حدّ كافى طولانى بود تا خود را در آن به عنوان امين ميراث پدر تثبيت كند و نقش و مهر شخصيت خود را بر پيروان و يارانش بگذارد. در پيش گرفتن مبارزه‌ى منفى به امام (ع) فرصت بيشترى براى طرّاحى مبانى نظرى مذهب و دفاع از اصول اعتقادى و كلامى خود داد و اتخاذ همين استراتژى بود كه تحولات سياسى شيعه‌ى اماميه را با تحولات فكرى و عقيدتى آن هماهنگ كرد.

شاهد مراتب فضل و فصاحت آن حضرت «صحيفه سجاديه» و «رسالة الحقوق» است. صحيفه مجموعه‌ى دعاها و مناجات آن حضرت است كه آن را «انجيل آل محمد» گفته‌اند و مشتمل بر ٦١ دعا مى‌باشد و داراى مضامين و نكات عالى است.

«رسالة الحقوق» نيز رساله‌ايست در قواعد و اخلاقيات و مشتمل بر ٥٠ حق، كه رعايت آن‌ها لازم است.

شهادت امام (ع) در ماه محرم سال ٩٤ يا ٩٥ هجرى در مدينه اتفاق افتاد.١

***