دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٩٨
دِعبل خُزاعى
زندگى پرفرازونشيب دعبل در دوران خلافت ننگين و ظالمانهى نه تن از خلفاى جورپيشه عبّاسى (منصور، مهدى، هادى، هارون، امين، مأمون، معتصم، واثق و متوكّل) سپرى شد.
در اين دوره نزديك به يك قرن، چهار امام از ائمه معصوم شيعه (امام صادق، امام كاظم، امام رضا و امام جواد (ع)) پس از آزار و شكنجه و تبعيد و حبسهاى طولانى به شهادت رسيدند.
همچنين در اين برهه از تاريخ اسلام، خلفاى ستمگر عباسى علاوه بر شهادت امامان معصوم (ع) به قصد محو آثار اسلام و مكتب تشيّع دست به هر جنايتى زدند و قيامهاى شيعى را در برابر خلافت ضدّ دينى خود سركوب كردند و سران آنان را از بين بردند.
اختلاف و نزاع بين امرا و فرزندان خلفا بر سر قدرت از ديگر مسائل دوره زندگى دعبل بود مانند درگيرى و جنگ محمّد امين و عبد اللّه مأمون بر سر تصاحب خلافت غاصبانه پدرشان هارون الرّشيد.
قيامهاى غير شيعى چون قيام بابك خرّمدين در آذربايجان، افشين در نيشابور و مازيار در طبرستان در مبارزه با قدرت حاكم و ستمگستر بنى عبّاس از ديگر قضاياى سياسى و اجتماعى اين دورهى عباسى بود.
شاعر ظلمستيز شيعه دعبل خزاعى در چنين دورهى پر از كشمكشهاى سياسى و اجتماعى پا به عرصه گيتى نهاد و بزرگ شد و در ميدان عقيده و ادب و ايمان و شعر به دفاع از حق برخاست و با سلاح شعر به نبرد با كجانديشان، فرومايگان و خليفههاى غاصب كمر همّت بست و آنان را رسوا ساخت و در حمايت از آل على، مردانه پنجاه سال چوبهى دار را به شوق شهادت بر دوش كشيد و تا پاى جان در صراط مستقيم ايستادگى كرد.
دعبل با هجو خلفاى غاصب عباسى، نه تنها يك حركت انقلابى و حماسى در تاريخ تشيّع ايجاد كرد بلكه با مدح خاندان پيامبر (ص) و على (ع) و با هجو و نكوهش دشمنان آنان به تحوّلى مثبت در عرصهى شعر دست زد و در دورهى افول ارزشهاى انسانى، خلاف جريان مبتذل زمانهى خود حركت كرد و به پاسدارى از قلمرو نورانى انديشه و انسانيّت و هنر و تعهّد و توحيد و خدامحورى قيام كرد.
دعبل به عنوان شاعر متعهّد اهل بيت با ائمه اطهار زمانش به عنوان رهبران الهى و حقيقى امت ارتباط داشت و از سخن و رفتار و موضعگيرىهاى سياسى و اجتماعى آنان الهام مىگرفت. اشعار و احوال او اين مطلب را تاييد مىكند.
دعبل نه تنها شاعر اهل بيت بلكه راوى حديث آنان بوده و از گروه شاعران محدّث به شمار مىآيد.١
حب و بغض شاعر به شعر او غنا مىبخشد و تأثير و ارزش مضاعف به آن مىدهد و از نظر عاطفى به كمال نزديكتر مىكند.
حب و بغض، قهر و عشق و خشم از ويژگىهاى برجسته شعر شاعران متعهّد و ملتزم است و دعبل سمبل شاعران متعهّد شيعه است كه اين حقيقت در شعرش تجلّى درخشانى دارد. شعر و زندگى او نمونه بارز تولّى و تبرّى است و او والاترين نمونهى شاعر شيعى است. او در ميان شاعران عرب به «تشيّع و هجو خلفا»٢ مشهور شده است.
مقام علمى شاعر: بىشك دعبل را فقط يك شاعر بزرگ و صاحب سبك نمىتوان دانست بلكه علاوه بر نبوغ شعرى در علم