دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٥٢٣
[مقدمه]
شعر معاصر حسينى
رثا:
در ميان اغراض شعر معاصر حسينى، همچنان «رثا» از صادقترين اغراض شعرى است كه گوى سبقت را از ديگر فنون ربوده است، زيرا از دلهاى سوخته و عواطف سرشار سرچشمه مىگيرد و همراه با درد آه و آتشى است كه از دل مرثيهسرا برمىخيزد.
شعر حسينى در همهى عصرها، مملو از رثاى دردناك است كه به صورتى غالب و تأثيرگذار، اثر شاعران را در هر فنّى، پوشش داده است. تراژدى دردناك عاشورا، از عوامل عمدهى اين رنگآميزى در اشعار عرب است. ازاينروست كه هرچه زمان به عاشورا نزديكتر مىشود، سوز و گداز و حرارت رثا را بيشتر و عمق فاجعه را در ترنّم حزين شاعران فزونتر مىيابيم.
تفاوت عمدهاى كه در رثاى اين دوره نسبت به دورههاى گذشتهى شعر حسينى به چشم مىخورد، وجود روح حماسه و اميد زندگى در آن است كه در قرون گذشته به سمت يأس و خاموشى سوق داده شده بود.
احمد امين مىگويد: «اين حوادث - قتل شيعيان و فشار بر آنان - با فاجعهى قتل حسين (ع) و اهل بيت او آغاز گرديد.
قصايد اشكبار، خطابههاى آتشين، گفتار از خون برخاسته، انعكاسى براى خونهاى ريخته شده و پيكرهاى به خاك غلتيده بود.
اين ياد، در همهى نسلها اندوه را زنده مىكرد و اندوه نيز ادب را برپا مىداشت...»١
رثاى معاصر باوجود حفظ بسيارى از شيوههاى قديم، از نظر محتوا از روح بدبينى و خمودگى كه در قرون گذشته بر آن، حاكم گرديده بود، فاصله مىگيرد. در دهههاى اخير با شروع نهضتهاى آزاديبخش در كشورهاى اسلامى، رثا به سرعت جاى خود را به فخر و حماسه مىدهد.
از جلوههاى مهم رثا در شعر معاصر به موارد زير مىتوان اشاره نمود:
١ - گريه بر اطلال و دمن٢:برخى شاعران به پيروى از سبك قديم شعر عرب، بر اطلال و دمن به جاى مانده از ياران سفر كرده گريستهاند. امّا شاعر حسينى، تداوم زندگى محبوب كربلايى خويش را يادآور مىشود و با ترسيم خرابىهاى بهجامانده از ديار يار، از ظلم و ستمى كه دشمن به اهل و كاشانهى آنان روا نموده است، مىگويد و شدت مصيبت اهل بيت را در رثاى خويش مجسّم مىكند٣.
٢ - وصف احوال درونى شاعر:در اكثر مرثيههايى كه به سبك كلاسيك سروده شده است سخن از اشك است و آه. اشك خونين و آه شعلهى برخاسته از آتش سوزان درون است.
رثاى برخى شاعران معاصر، از عشق زائد الوصف درونشان پرده برمىدارد.
٣ - توصيف فاجعه كربلا و بيان عظمت آن:از نكات بارز در مرثيههاى حسينى، به كارگيرى وصف است. وصف تشنگى حسين (ع) و اطفال آن حضرت، سر بريده و رفتار زشت و متأثركنندهى يزيد در اهانت به سر، وضعيت دلخراش أسرا و...
صحنههايى كه عرش را به لرزه درمىآورد و همه چيز را به گريه وامىدارد.
٤ - روح زندگى در رثا:مرثيههاى حسينى، در دهههاى اخير، تپش زندگى و روح ماندن را به خواننده منتقل مىكند،