شيخ محمّد بن حسن بن على حرّ عاملى مشغرى، از علماى برجسته و محدثين گرانمايه و شعراى تواناى شيعه است كه نسبتش با سى و چهار پشت به جناب حرّ بن يزيد رياحى از شهداى كربلا منتهى مى‌شود. وى به سال ١٠٣٣ ه‌ ق در قريه‌ى مشغرى از توابع جبل عامل، در خانواده‌اى كه غالبا دانشور و اديب بودند چشم به جهان گشود و از اوان جوانى در همان ديار به تحصيل علوم دينى و ادبى پرداخت و از محضر پدرش حسن و عمويش شيخ محمّد بن على و جدّ مادريش شيخ عبد السّلام و عده‌اى از دانشمندان استفاده‌ها كرد. و در فقه و حديث و رجال و ساير علوم و فنون رايج آن عصر مقام والايى يافت و در صف علماى بزرگ فراگرفت و آوازه‌ى كمالات علمى او منتشر گشت. وى تا چهل سالگى در همان سامان به سر برد، سپس رهسپار عراق شد و پس از زيارت قبور ائمه اطهار و ملاقات با علماى آن ديار، به ايران آمد و به مشهد مقدّس شرفياب شد و همانجا اقامت كرد و به تدريس و تأليف پرداخت و هم منصب شيخ الاسلامى و قضاوت به او سپرده شد.

حرّ عاملى در فقه مسلك اخباريان را داشته اما علماى اصول نيز بلندى مقام فقاهت او را تأييد كرده‌اند. خود نيز روش معتدل داشته و در نوشته‌اش نسبت به علماى اصولى و اخبارى به‌طور يكسان تجليل كرده است. او هم‌چنين اديبى توانا و شاعرى زبردست و خوش‌قريحه بوده، ديوانى از شعر دارد كه مشتمل بر فنون مختلف از مدايح و مراثى و غزليات و موعظه و معمّا و... مى‌باشد. متأسفانه ديوان او هنوز به چاپ نرسيده است. مرحوم امينى او را از شعراى غدير شمرده، و اشعار پرمايه‌ى او را در اين زمينه آورده است.

حرّ عاملى دانشورى پركار و خوش‌ذوق بود، و آثار مهمّى به جهان علم تقديم نموده كه ساليان متمادى مورد توجه و بهره‌گيرى عموم فقها و محدثين واقع گرديده است. آثار علمى شيخ حرّ به ٥٥ كتاب و رساله بالغ مى‌شود. اهم آثار او عبارت است از:

«اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات» در اين كتاب بيش از ٢٠٠٠٠ حديث با حدود ٧٠٠٠٠ سند، راجع‌به اثبات نبوّت پيامبر اكرم (ص) و امامت ائمه اطهار (ع) بر دو عنوان نص و معجزه فراهم آورده است. «الاثنى عشرية فى الردّ على الصوفيه» در اين كتاب طى دوازده بخش با دلايل عقلى و نقلى به ردّ عقايد و اعمال متصوّفه پرداخته است. «امل الآمل» در دو بخش، در شرح‌حال و بيان آثار علماى جبل عامل و علماى غير جبل عامل - «الايقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة» در اثبات رجعت از طريق روايات. «الجواهر السنية فى الاحاديث القدسية»، مجموعه‌اى نفيس از احاديث قدسى - «الفصول المهمة فى اصول الائمة» در بيان مبانى اصول اعتقادى و اصول فقه. «وسايل الشيعه» كه مشهورترين و مهم‌ترين آثار اوست و تأليف آن مدت هجده سال به طول انجاميده است و از جوامع بزرگ حديث به‌شمار مى‌آيد.

سرانجام اين مرد بزرگ در ٢١ ماه رمضان سال ١١٠٤ هجرى در هفتاد سالگى وفات يافت. برادرش شيخ احمد الحسن بر او نماز گزارد و در ايوان شمالى صحن پشت ايوان مدرسه‌ى ميرزا جعفر در مشهد مقدس به خاك سپرده شد.١

***