دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٣٣
قيام امام حسين (ع) به سمبلى براى مبارزه و سازشناپذيرى تبديل گرديد. با اين انگيزه جامعه هرگاه در فشار و بىعدالتى حاكمان نفس مىبريد، ياد حسين (ع) و نهضت او را روزنى براى نجات و تحريك مردم به مبارزه مىيافت، شعر مقاومت از اين دريچه به جهان ادب پا نهاد.
فضايل اهل بيت، از نسب گرفته تا كرامتها، اخلاق، علم و حكمت، انگيزهى مهمى در اين راستا محسوب مىشود. بدين گونه شاعر علاقه و حبّ خويش را در جلوهگاههاى مدح و غزل به بازار شعر آورد.
شاعران شيعى براى تحريك احساس مردم از بازگو كردن ستمهايى كه بر حسين شهيد رفت، دريغ نكردند. نمونه شعرهايى كه در ستايش و يا سوگ و دلاورى او سروده شده فراوان است.
شعر، رساترين زبان در بيان فاجعه و كارسازترين وسيله در تبليغ واقعه به شمار مىرود، شعر تمام عيار به جز لطافت خيال، استوارى انديشه را نيز با خود دارد. لذا از طرفى، جذب قلوب مىشود و از طرف ديگر جلب عقول مىكند و بدينسان ايمان مىآفريند و سپس عمل.
در نگاهى به تاريخ، اولين مرثيهساز و مرثيهخوان سيد شهيدان را مادر بزرگوارش فاطمه «س» مىيابيم و سپس داغداران ديگر از اولاد معصوم آن حضرت، بشارتدهندگان، تشويقكنندگان و صلهپردازان مرثيهگويان را١. تاريخ نام نخستين كسانى را كه دربارهى فاجعهى عاشورا بعد از اهل بيت (ع) مرثيه سرودهاند را ثبت كرده است. «خوارزمى» اولين شعر حسينى را به «عقبة بن عمرو السّهمى» كه از شاعران سدهى اول هجرى است، نسبت مىدهد٢ محسن امين نيز اشعار او را اولين اشعار مىداند٣ آنگاه كه او در اواخر قرن اول هجرى به زيارت قبر حضرت مىرود، و با ابياتى مرثيهسرايى مىكند.٤ هم او در جاى ديگر از «سليمان بن قته» (م ١٢٦ ه. ق) به عنوان اولين شاعر حسينى نام مىبرد٥ سليمان نيز در عبور از كنار مزار شهيدان كربلا اولين مرثيهى خويش را مىسرايد٦. مشابه اين اشعار را به «ابو الرميح الخزاعى» (م. ١٠٠ ه. ق) نسبت دادهاند او به نزد فاطمه دختر امام حسين (ع) رفته و اشعارى مىسرايد٧
نكته قابل تأمل فاصله زمانى برخى از اين اشعار نسبت به واقعهى كربلاست كه موجب ترديد در سبقت آنها بر ساير سرودهها در اين زمينه مىگردد.
در حالىكه برخى نقلها اولين مراثى را به اهل بيت نسبت مىدهد. چنانكه در «تذكرة الخواص» آمده هنگامى كه در شام سر امام حسين (ع) را نزد اهل بيت آوردند، رباب بنت امرؤ القيس همسر امام حسين (ع) آن را بوسيد و به دامان گرفت و اشعارى را سرود.٨