جدّش سندى بن شاهك دشمن خاندان طهارت بود و فشار و سختگيرى‌اش نسبت به امام موسى بن جعفر (ع) در زندان هارون الرّشيد بر كسى پوشيده نيست ولى او آشكارا به حمايت از اهل بيت برخاسته است و اشعار بسيارى در مدح و رثاى على (ع) و اولادش دارد.٣

ابو بكر، محمّد بن عبد اللّه حمدونى ديوان شعرش را مرتّب كرد و اضافاتى را كه از پسر كشاجم (ابى الفرج) به دست آورده بود، بدان ملحق نمود.

كشاجم در سرودن اشعار چون معلّم اخلاق است و اشعارش نمونه‌هاى اخلاق نيك، طبع بلند، وقار و صميميت آشكار دارد و نشان‌دهنده اين است كه براى ترويج مبادى انسانيّت و تحكيم مبانى فضيلت و تقوى به‌پا خاسته است. او اخلاقى نرم و لطيف داشت و هيچگاه گرد شرارت و بد ذاتى و زخم‌زبان نگشت و به هجو و بدگويى كسى نپرداخت.

كشاجم از شهر خود رمله به قصد سياحت حركت كرد و به مصر و شام و عراق سفر كرد و در ضمن سياحتها با شاهان و وزراء و امراء نشست داشت و از جوائز آنان بهره‌مند مى‌شد و از عطايشان براى ادامه سفر استقبال مى‌كرد. هم‌چنين با رجال علم و ادب و حديث نيز رفت‌وآمد داشت و بين او و دانشمندان بزم‌هاى ادبى و مجالس مناظره تشكيل شده و همين امر باعث شد تا با علوم مختلفه آشنا و ماهر گردد. و در نويسندگى و خطابه از رجال علم و ادب معرفى شود.٤

دوره شاعر دوره‌اى است كه آراء و مذاهب و دسته‌بندى‌هاى دينى پديد آمد و در اين عصر كمتر كسى است كه براى خودش مسلك خاصى اختيار نكرده باشد. كشاجم يك شيعه امامى است كه در تشيّع و موالات اهل بيت صادقانه قدم برداشته و فداكارى نمود. و عقيده‌اش در خلال اشعارش كاملا آشكار است. او به تشيع خود افتخار مى‌كرد و با براهينى استوار مردم را به مذهب شيعه فرامى‌خواند و از حقوق اهل بيت جانبدارى مى‌نمود، و در سوگ و ماتمشان ناله و زارى مى‌كرد، و دشمنانشان را نكوهش و از آنان بيزارى مى‌جست.

تأليفات كشاجم عبارتند از: «ادب النديم»٥، كتاب «رسائل» (نامه‌ها)، «ديوان شعر»، «خصائص طرف» (چشم)، «الصبيح» (زيبا)، «بيرزه در علم شكار».

از كشاجم دو فرزند به نامهاى ابو الفرج و ابو نصر احمد به‌جا ماند كه ابو نصر احمد هم شاعرى اديب بود و كشاجم در اشعار خود به مدح فرزندش ابو نصر احمد پرداخته است.٦

-*-