دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ١٠١
پشت پاى دعبل زد كه او را مسموم نمود و روز ديگر بر اثر جراحت درگذشت. جنازهاش را به شوش منتقل و آنجا دفن نمودند.
تاريخ شهادت او در سال ٢٤٦ ه. ق. مىباشد.١ دعبل سه فرزند داشت عبد اللّه، على و حسين. على و حسين ذوق شعرى را از پدر به ارث برده بودند و هر دو شاعر بودند. حسين ديوان شعرى هم داشته و برخى از اشعارش در كتب تواريخ و تذكرهها آمده است.٢
آثار دعبل:
١ - ديوان اشعار: اگرچه قسمت اعظم اشعار شاعر بزرگ و انقلابى شيعه از بين رفته است اما اديب معروف «ابو بكر محمّد بن يحيى صولى» (م ٣٣٥ ه. ق.) قسمتى از آنها را گردآورى و در سيصد صفحه نوشته است٣ كه مشتمل بر ١١٧٦ بيت مىباشد.
٢ - طبقات الشعراء: كه آن را در زمينهى اخبار و احوال و اشعار شاعران عرب تأليف كرد. اگرچه امروز از سرنوشت اين كتاب اطّلاعى نداريم ولى بسيارى از شعرا و ادبا و لغتشناسان و نويسندگان پس از دعبل در كتابها و تأليفات خويش از اين كتاب بهرهمند شده و مطالبى را از آن نقل كردهاند.
٣ - الواحدة فى مناقب العرب و مثاليها٤: (در آداب و رسوم اعراب)، از اين كتاب هم فقط نامى در تاريخ مانده است.
تأليف اين دو كتاب و احتمالا آثار علمى ديگر نشان مىدهد دعبل علاوه بر سرودن شعر در تأليف هم دستى داشته و از گروه شاعران عالم و عالمان شاعر و نويسنده بوده و اگر جنبهى نقل حديث از امامان معصوم (ع) و نقل حديث توسط ديگر محدّثان را بر شعر و تأليفاتش بيفزاييم او را شاعرى فرزانه و انديشهوند و صاحبنظر جامع خواهيم شناخت.٥
-*- دعبل سه بيت شعر سرود و به نزديكانش گفت بعد از مرگ بر روى سنگ
مزارم آن را بنويسيد كه چنين است:
١ - اعدّ للّه يوم يلقاه
***** دعبل ان لا اله الاّ هو
٢ - يقولها مخلصا عساه بها ***** يرحمه في القيامة اللّه
٣ - اللّه مولاه و النّبىّ و من ***** بعدهما فالوصىّ مولااه٦
١ - دعبل توشهى اقرار به يگانگى خداوند را براى رستخيز خويش آماده
كرده است.
٢ - وى خالصانه شهادت به وحدت حق مىدهد و اميدوارست كه خداوند در روز رستاخيز بر او رحمت آورد.
٣ - مولاى دعبل، خدا و رسول اويند و مولاى او جانشين به حقّ پيامبر يعنى على است.
***
قصيده مدارس آيات:
١ - تجاوبن بالأرنان و
الزّفرات ***** نوائح عجم اللّفظ و النّطقات