نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤٩٢ - اطلاق جمع بر تثنيه و بيشتر

از ديگر آياتى كه برخى ناآگاهان بر آن اشكال كرده‌اند، آيه‌ «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما»[١] است؛ چرا كه مى‌گويند «اقتتلوا» نادرست است و بايد به جاى آن «اقتتلا» مى‌آمد و يا پس از «فأصلحوا» واژه «بينهم» آورده مى‌شد؛ از اين رو جمعِ ضمير و تثنيه آن در اين آيه، تناقض گويى است.[٢]

پاسخ اين است كه جنگ و درگيرى ميان افراد مؤمن رخ مى‌دهد، در حالى كه آشتى ميان دو گروه درگير و متخاصم برقرار مى‌شود، نه تك تك افراد هر گروه.[٣] بر اين اساس، «اقتتلوا» ناظر به افراد درگير و «بينهما» معطوف به دو گروه دشمن در مرحله صلح و آشتى است.

اطلاق جمع بر تثنيه و بيشتر

در زبان عربى گاهى از لفظ جمع، تثنيه نيز اراده مى‌شود كه اصطلاحاً آن را جمع عرفى مى‌نامند. ويژگى جمع عرفي يا مطلق جمع آن است كه بر عدد دو نيز اطلاق مى‌شود؛ مانند ضمير متكلم مع الغير كه مى‌تواند بر دو تن و بيشتر نيز اطلاق شود و اين روش در زبانهايى كه فاقد صيغه تثنيه‌اند، رايج است و عرب نيز گهگاهى اين روش را بر طبق عرف عمومى همه زبانها و با توجه به معناى لغوى جمع كه بر تثنيه هم اطلاق مى‌شود، به كار مى‌برد.

طبرسى تصريح كرده است كه عرب در موارد بسيارى از صيغه جمع، تثنيه را اراده مى‌كند و سيبويه نيز گزارش مى‌كند كه عرب هرگاه بخواهد از زمين گذاشتن بار از روى حيوانات به لفظ تثنيه خبر دهد، مى‌گويد: «وضعا رحالهما» و از رِحال (جمع رَحل به معناى اسباب و اثاثيه)، رَحلان (تثنيه رَحْل) را اراده مى‌كند. سپس طبرسى يكى از نمونه‌هاى قرآنى اين ساختار را آيه‌ «وَ داوُدَ وَ سُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ كُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ»[٤] مى‌داند و مى‌افزايد: مراد از «حكمهم»

[١] . حجرات/ ٩.

[٢] . هاشم العربي، ملحق ترجمة كتاب الإسلام، ص ٤١٩.

[٣] . الهدى إلى دين المصطفى، ١/ ٣٨٤.

[٤] . انبياء/ ٧٨.