نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٠٢ - موجبات اختلاف!

است بر آنكه فرستنده آن، از هرگونه تبديل رأى و اختلاف عقيده، پيراسته است و از احاطه و گسترش علمى سرشار حكايت دارد.

از اين روست كه گمان هرگونه اختلاف و تناقض در مطالب قرآن، توهّمى بيش نيست كه ذيلًا بدان اشاره مى‌شود:

موجبات اختلاف!

امام بدر الدين زركشى برخى از موجبات اختلاف را چنين ذكر مى‌كند:

١. بيان حالتهاى مختلف يك موضوع و مراحل گوناگون رشد آن؛ مانند تعبيرهاى گوناگون قرآن درباره آفرينش آدم با اشاره به مراحل مختلف رشد وى كه گاهى مى‌فرمايد: «خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ»[١] و زمانى: «مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ»[٢] يا «مِنْ طِينٍ لازِبٍ»[٣] و گاه: «مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ»[٤].

بى شك، تعبيرهاى ياد شده با يكديگر متفاوت است و اين تفاوت به دليل آن است كه هر كدام ناظر به مرحله‌اى از مراحل آفرينش كالبد آدم است، لذا «صلصال» با «حمأ» تفاوت دارد و «حمأ» نيز با «تراب» فرق دارد؛ هر چند تمام موارد مذكور، در جوهر اصلى آن، يعنى «تراب» ريشه دارد و حالتها و مراحل ياد شده، هر كدام، ازتراب (خاك) ناشى شده است.

نمونه ديگر، تعبيرهاى گوناگون قرآن درباره عصاى حضرت موسى عليه السلام است؛ آنجا كه از آن به «اژدهاى نمايان» ياد مى‌كند: «فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ»[٥]. در آيه‌اى ديگر، عصا را به مار كوچك تشبيه مى‌كند: «تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ»[٦]. اين اختلاف تعبير بدين جهت است كه عصاى حضرت موسى عليه السلام در ابتداى بعثت به شكل مار كوچك نمودار گشت، ولى تعبير به «ثُعْبانٌ مُبِينٌ‌» كه شكل بزرگ مار است، مربوط به زمانى‌

[١] . آل عمران/ ٥٩.

[٢] . حجر/ ٢٦:«[ انسان را] از گِلى سياه و بد بو آفريديم».

[٣] . صافات/ ١١« از گِلى چسبنده‌[ آفريديم‌]».

[٤] . الرحمان/ ١٤« انسان را از گِلى خشكيده‌اى مانند سفال آفريديم».

[٥] . شعراء/ ٣٢.

[٦] . قصص/ ٣١.