شگفت از فريد وجدى كه يكسره گوش شده و دل به بافته‌ها و نوشته‌هاى ابن خلدون سپرده مبنى بر اينكه ساحر مى‌تواند كائنات را تسخير كند و افلاك را- كه گمان كرده‌اند جسم و جان دارند[١]- و ستاره‌ها را- كه گمان برده‌اند مى‌انديشند و تدبير كار زمينيان مى‌كنند- و نيز جنيّان و روحانيان را به زير سلطه خويش آورد، و همه را در جهت تغيير عناصر مادّى و دستبرد در جهان بالا و پايين به كار گيرد. سخنى بس مسخره‌آميز كه به جوك شبيه‌تر است. در اين باره قصه‌ها و نقل‌هاى بسيارى است كه زاييده نيروى خيال‌پردازى و دروغ سازى ياوه سرايان است. آرى اهل ورد و جادو، نميمه سازان و وسوسه بازانى هستند كه ميان دو زوج و يا دو دوست، جدايى مى‌افكنند و جز فساد در زمين كارى نمى‌كنند، و چنان كه قرآن مى‌فرمايد چيزهايى مى‌آموزند كه زيان مى‌بارد و سودى نمى‌بخشد؛ و چه توصيف دقيق و درستى!

آرى مطلبى كه نمى‌توان انكار كرد و قبلا اشاره شد اين است كه درون انسانها نيروى خارق العاده‌اى وجود دارد كه مى‌تواند با تمرين و رياضت در جهت اهداف والاى رحمانى يا اهداف پست زمينى رشد كند. پيامبران و اوليا و شايستگان با رويكرد اول به مقامات بلند دست مى‌يابند و چه بسا جهان وجود به تسخيرشان در مى‌آيد. اما رويكرد پست دوم را اهل رياضت با ترك شهوات نفسانى و لذّات زندگانى و اعمال شاق و كارهاى سخت كه خدا نفرموده در پيش مى‌گيرند. اينان با سختگيرى بر خود و ترك لذتهاى دنيوى كه در حدّ خود وزن و تأثيرى در اين دنيا دارد به نتايجى دست مى‌يابند، اما چون در آن جهان بهره‌اى ندارند خداى تعالى در برابر رنجهايى كه برده‌اند توان و قدرتى به آنان مى‌بخشد تا درون آنان قانع شود. چيزهايى كه به دست مرتاضان هند و ديگر سرزمين‌ها و در مقياسى محدود صورت مى‌پذيرد به شرط آن كه در جهت فسادگرى به كار گرفته نشود وگرنه از آنان سلب خواهد شد. مانند آنچه‌

[١] . دايره‌هايى خيالى كه عقل رسم مى‌كند با نقطه‌اى فرضى و غير واقعى. آرى گروهى از پشينيان، افلاك رااجسامى ذى شعور و داراى عقل و نفس مى‌پنداشتند كه در تدبير عوالم پست از روى علم و اراده دخالت دارند و لذا مى‌توان آنها را در راه اهداف نادرست به كار گرفت!!