نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤٩٩ - جمع غيرعاقل

وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ»[١] مى‌نويسد: ضمير «خلقهنّ» به شب، روز، خورشيد و ماه بر مى‌گردد؛ زيرا جمع غيرعاقل، هم حكم مفرد و هم حكم جمع مؤنَّث را داراست. بنابر اين اگر گفته شود: «الأقلام بَرَيْتُهَا وَبَرْيْتُهُنَّ»، صحيح است.[٢]

رضى الدين استرآبادى، محقق و ستاره درخشان آسمان ادب درباره جمع غيرعاقل چنين آورده است: «جمع عاقل بر سه قسم است: مذكّر غير عاقل (مانند ايّام و جبيلات)، مؤنّث عاقل (مانند «نسوة» و «زينبات») و مؤنث غيرعاقل (مانند «دُور» (خانه‌ها) و «ظلمات»). ضميرى كه به اين سه قسم بر مى‌گردد، مى‌تواند به اعتبار «جماعت»، مفرد مؤنّث، و به اعتبار جمعِ غيرعاقل، جمع مؤنّث باشد و پيشتر [در بحث ضماير] گذشت كه عالمان دانش صرف، «نون» را به عنوان ضمير جمع مؤنّث وضع كرده‌اند. بر اين اساس مى‌توان گفت: الأيام و الجبيلات، و النساء و الزّينبات، والدُّور والغرفان، فَعَلَتْ وفَعَلْنَ ...».[٣]

*** امّا وصف فرشتگان به صيغه جمع مؤنّث سالم (الف و تاء) در سوره‌هاى مرسلات، نازعات، صافّات و ذاريات، به اين دليل است كه موصوف، گروههاى فرشتگان است؛ از اين رو مقصود از «فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً»[٤] گروههاى القاكننده است كه گروه فرشتگان جمع بسته شده است.

آيات ذيل نيز در همين راستاست: «فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً»[٥]، «وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا، فَالزَّاجِراتِ زَجْراً، فَالتَّالِياتِ ذِكْراً»[٦]، «فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً»[٧].

در آيه‌ «وَ الطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ»[٨] واژه «صافّات» حال براى «الطير» است به اعتبار اينكه «طير» اسم جنس جمعى است كه از اين رو به جمع‌

[١] . فصّلت/ ٣٧.

[٢] . الكشّاف، ٤/ ٢٠٠.

[٣] . رضى الدّين الاسترآبادي، شرح الكافية، ٢/ ١٧١.

[٤] . مرسلات/ ٥:« والقا كننده وحى اند».

[٥] . نازعات/ ٥:« وكار[ بندگان‌] را تدبير مى‌كنند».

[٦] . صافّات/ ٣- ١:« سوگند به‌صف بستگان كه‌صفى‌[ با شكوه‌] بسته‌اند وبه زجركنندگان كه به سختى زجر مى‌كنند و به تلاوت كنندگان‌[ آيات الهى‌]».

[٧] . ذاريات/ ٤:« و تقسيم‌كنندگان كار[ ها]».

[٨] . نور/ ٤١:« و پرندگان‌[ نيز] در حالى كه در آسمان پر گشوده‌اند[ تسبيح او مى‌گويند]».