نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٥٤ - نمونههاى ديگرى از آيات موهم اختلاف و تناقض

حمد اين نگرانى وجود نداشته؛ زيرا سوره‌اى كوتاه است كه در هر نماز خوانده مى‌شود و هر مسلمانى بايد آن را حفظ كند. بر اين اساس، نيازى به درج در مصحف نبوده است.

استاد بزرگوار ما مرحوم آيت اللَّه خويى مى‌گويد: تواتر قرآن مستلزم تواتر قراءات نيست؛ زيرا همان‌گونه كه اگر در نقل خصوصيّات يك رخداد تاريخى (مانند هجرت رسول اكرم) اختلاف شود، اين اختلاف با تواتر اصل رخداد هيچ تنافى ندارد، در باب قراءات نيز آنچه توسّط قرّاء به ما رسيده، مربوط به خصوصيّات و ويژگيهاى قرائتهاى آنان است و اين امر با اصل قرآن هيچ تنافى ندارد؛ زيرا قرآن به گونه‌اى متواتر از نسلى به نسل ديگر منتقل شده و همواره در سينه‌ها و نوشته‌ها حفظ مى‌شده و قرّاء در اصل قرآن هيچ تصرّفى نداشته‌اند. از اين روست كه حتّى اگر فرض كنيم ماجراى قرّاء و قرائتهاى آنان رخ نمى‌داد، باز هم به تواتر قرآن آسيبى نمى‌رسيد؛ زيرا عظمت و استوارى قرآن بيش از آن است كه به نقل شمار معدود قرّاء وابسته باشد.[١]

نمونه‌هاى ديگرى از آيات موهم اختلاف و تناقض‌

ابن قتيبه بخشى از آيات موهم تناقض را كه در بخش اوّل اين فصل به آن اشاره كرديم، بررسى كرده و موارد ديگرى نيز بر آن افزوده است كه بدان اشاره مى‌كنيم:

پرسش: خداوند از يك سو مى‌فرمايد: «لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ»[٢] و از سوى ديگر: «فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ. وَ لا طَعامٌ إِلَّا مِنْ غِسْلِينٍ»[٣]؛ در آيه نخست از «ضَريع» (خار خشك) به عنوان غذاى اهل دوزخ ياد شده و در آيه دوم از «غِسلين» (چركابه) سخن به ميان آمده است. چگونه مى‌توان ميان دو آيه جمع كرد؟

پاسخ: بهشت و جهنّم درجاتى دارند. پاداش و مجازات هر انسانى نيز به مقدار نيكيها و گناهان وى است. از اين رو غذاى گروهى از دوزخيان «زقّوم» و غذاى‌

[١] . البيان في تفسير القرآن، ص ١٧٤.

[٢] . غاشيه/ ٦«[ جهنّميان‌] خوراكى جز خار خشك ندارند».

[٣] . حاقّه/ ٣٥- ٣٦« پس امروز آنان را در اينجا حمايتگرى نيست و خوراكى جز چركابه ندارند».