وفسقوا ...» در همين راستاست. مؤيّد اين معنى آيه بعد است كه مى‌گويد: «مَنِ اهْتَدى‌ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى‌ وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا».[١]

«ألف سنة أو خمسون ألف سنة»

پرسش: خداوند در يك جا مى‌فرمايد: «يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ»[٢] كه طول «يوم» هزار سال ذكر شده، در حالى كه در آيه‌اى ديگر، مقدار آن پنجاه هزار سال بيان شده است؛ چنان كه مى‌فرمايد: «تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ»[٣]

اكنون سؤال اين است كه اوّلًا مراد از «يوم» كدام روز است و ثانياً آيا مقدار آن هزار سال است يا پنجاه هزار سال؟

پاسخ: علىّ بن ابراهيم قمى در تفسير آيه نخست مى‌نويسد: «مراد از امورى كه خداوند تدبير مى‌كند، امر و نهى است كه بدان دستور داده و كارهايى است كه بندگان انجام داده‌اند. همه اين امور در روز قيامت آشكار مى‌گردد و مقدار آن روز نيز برابر با هزار سال از سالهاى دنياست».[٤]

از طرفى مرحوم كلينى اين حديث را از امام صادق عليه السلام درباره آيه دوم نقل مى‌كند: «قيامت پنجاه موقف دارد و توقّف بندگان در هر يك به مقدار هزار سال به طول مى‌انجامد».[٥]

با توجّه به دو گزاره فوق، روشن مى‌شود كه ميان دو آيه هيچ تنافى وجود ندارد.

با اين توضيح كه اعمال بندگان و همه امور زندگى دنيوى آنان (شامل تدابير الهى، امر و نهى‌ها، تشريع‌ها و كردار نيك و بد انسانها و ...) در روز قيامت و در نخستين موقف به نمايش گذاشته مى‌شود و آشكار مى‌گردد و زمان توقّف در آن مرحله هزار سال‌

[١] . مجمع البيان، ٦/ ٤٠٦.

[٢] . سجده/ ٥« كار جهان را از آسمان گرفته تا زمين اداره مى‌كند آنگاه در روزى كه مقدارش طبق شمارش‌شما هزار سال است، به سوى او بالا مى‌رود».

[٣] . معارج/ ٤.

[٤] . تفسير علىّ بن ابراهيم قمى، ٢/ ١٦٨.

[٥] . تفسير صافى، ٢/ ٧٤٣.