در يك مورد قسم ياد شده و در مورد ديگر، قسم نفى شده است. پس هيچ گونه تنافى ميان دو آيه وجود ندارد. توضيح آنكه معناى آيه نخست سوره بلد «لا اقسم» اين نيست كه گفته شود خداوند به كلّى نفى قسم كرده و هرگز به مكّه سوگند نمى‌خورد، بلكه مراد اين است كه در اين مورد خاص به مكّه قسم نمى‌خورد و آن مورد، جايى است كه مى‌فرمايد: انسان را در رنج آفريده‌ايم: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي كَبَدٍ»، ليكن در سوره تين كه فرمود: «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ» به دليل اهميّت مورد، خداوند به بلد امين سوگند ياد كرده است؛ زيرا آنچه برايش سوگند ياد شده اين است كه انسان آفريده شده تا بلند مرتبه باشد، ولى اين انسان به دست خويش سقوط كرد و با سوء تدبير و كردار زشت خود، در رديف اسفل السّافلين قرار گرفت. پس در يك مورد نياز به قسم نيست و در مورد ديگر به جهت اهميت، قسم ياد مى‌كند.

در اين باره پاسخ دقيق‌تر اين است كه آيه سوره بلد: «لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ» خود نوعى قسم سلبى است كه تأكيد در آن بيش از قسم اثباتى است و اين نوع قسم، يكى از شيوه‌هاى بلاغى و ادبى است و زمانى به كار مى‌رود كه موضوع به قدرى روشن و قطعى باشد كه نيازى به سوگند نداشته باشد؛ مانند آنجا كه كسى بگويد: «من درباره اين موضوع قسم نمى‌خورم»؛ به اين معنى كه به قدرى موضوع، روشن و قطعى است كه به سوگند نيازى ندارد و به خودى خود ثابت است.

بر اين اساس، معناى آيه‌ «لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ» اين است كه آفرينش انسان به قدرى روشن است كه نيازى به سوگند ندارد؛ لذا از آنجا كه اين خود نوعى قسم است، با آيه سوره تين كه در آن نيز نوع اثباتى قسم به كار رفته، كاملًا هماهنگ است و تنافى وجود ندارد.

«وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ»

پرسش: خداوند متعال مى‌فرمايد: «وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ»[١] آيه شريفه دلالت مى‌كند كه خداوند تضمين فرموده است كه عرب را به يكى از دو شرط عذاب نكند: يكى شرط حضور پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان آنان و

[١] . انفال/ ٣٣.