اشقيا گفته شد، درباره سعدا هم گفتنى است و تنها وجوهى كه مفاد آن عدم تحقّق وعيد و در نتيجه، رهايى اشقيا از آتش باشد، درباره سُعدا قابل طرح نيست؛ زيرا اجماع امّت بر اين است كه مستحقان پاداش، حتماً وارد بهشت مى‌شوند و پس از ورود به بهشت، در آن مخلّد هستند؛ زيرا خداوند فرموده است: «عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ»؛ يعنى بى‌پايان و پيوسته.[١]

به نظر نگارنده، اين گونه تعليقها بر مشيّت الهى در آيات قرآن رايج است و اگر نيك بنگريم، بزرگان نيز از اين شيوه بهره برده‌اند؛ يعنى آنان هر چند به وعده‌هاى خود بسيار پايبند و وفادارند، ولى هرگز در گفتار، چيزى را بر خود محتوم نمى‌سازند و خود را مكلّف نشان نمى‌دهند تا نسبت به تحقق يا عدم تحقّق آن، بازخواست نشوند، بلكه همواره از سوى تفضّل و ترحّم، وعده‌هايى را كه داده‌اند محقق مى‌سازند. از اين رو شاهديم كه اكثر وعده‌هاى خداوند در قرآن به شكل ايجاد اميد در دلهاى وعده داده شدگان است كه با الفاظ «لعلّ»، «عسى» و مانند آن ابراز شده و تحقّق وعده‌ها بر مشيّت و خواست و اقتضاى حكمت او تعليق شده است و ظاهراً حتميّتى ديده نمى‌شود؛ هر چند يقين داريم وعده‌هاى پروردگار، تخلّف‌ناپذير است.

نمونه‌هايى از اين شيوه را در آيات زير شاهديم:

«سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى‌. إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ»[٢]؛ اين آيه خطاب به رسول اكرم صلى الله عليه و آله است و خداوند به او وعده داده است كه آيات خويش را بر او بخواند و او آيات را فراموش نكند و اين وعده را بر مشيّت خود معلّق ساخته؛ با وجود اين، رسول اكرم صلى الله عليه و آله آن را وعده‌اى قطعى و حتمى تلقّى كرده است.

همچنين در آيه‌ «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى‌ أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً»[٣] خداوند به رسولش وعده مقام شفاعت داده است.[٤] اين وعده، هر چند ظاهراً با كلمه «عسى» آمده است، ولى ترديدى در تحقّق آن نيست.

در آيه‌اى ديگر درباره مستضعفان فكرى كه از چاره انديشى براى هدايت و

[١] . مجمع البيان، ٥/ ١٩٤- ١٩٦( با اندكى تصرّف).

[٢] . اعلى/ ٦- ٧.

[٣] . اسراء: آيه ٧٩.

[٤] . مانند آيه« وَ لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى‌» ضحى/ ٥.