پيامبر صلى الله عليه و آله شكايت برده بود و چند بار نيز اجازه خواسته بود كه او را طلاق دهد اما پيامبر پاسخ داده بود كه: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَ اتَّقِ اللَّهَ»[١] همسرت را پيش خود نگاه دار و از خدا پروا بدار. شايد او نيز رفتار خوبى با زينب نداشته و برخورد مناسب با شأن او را نداشته، كه توصيه پيامبر كه فرمود: «از خدا بپرهيز» چنين چيزى را مى‌فهماند. اما زيد سرانجام نتوانست با او سر كند، زيرا ناسازگارى اخلاقى ميانشان شدت يافته بود و كارشان به طلاق كشيد.

پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌دانست كه كار آن دو سرانجام به جدايى مى‌انجامد، اما حكمت ديگرى در پس اين داستان نهفته بود كه بايد عملى مى‌شد و آن الغاى يكى ديگر از عادتهاى جاهلى عرب بود، كه پسر خوانده را تا آنجا خويشاوند مى‌دانستند كه همه حقوق فرزندى حتّى ارث و محرميّت را براى او قائل بودند. اما اسلام براى پسرخوانده تنها حق دوستى و برادرى دينى قائل است و بس: «وَ ما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ. ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَ مَوالِيكُمْ»[٢].

و پسر خواندگانتان را پسران واقعى شما قرار نداده است. اين، گفتار شما به زبان شماست، ولى خدا حقيقت را مى‌گويد و اوست كه به راه راست هدايت مى‌كند.

آنان را به نام پدرانشان بخوانيد كه اين نزد خدا عادلانه‌تر است، و اگر پدرانشان را نمى‌شناسيد پس برادران دينى و موالى شمايند.

اينك نوبت الغاى اين رسم جاهلى در مقام عمل بود. داوطلب اين فداكارى و خط شكنى خود پيامبراكرم بود كه بهترين درودها بر او و خاندانش باد، چرا كه هيچ كسى از عرب، جرأت و توان اين فداكارى و شكستن رسم ديرينه را نداشت؛ مگر شخص‌شخيص محمد صلى الله عليه و آله كه‌داراى عزمى‌استوار و دريافتى‌عميق‌از فرمان الهى بود.

اين چيزى بود كه پيامبر به فراست دريافته بود و مى‌دانست كار بدان مى‌انجامد، اما هرگاه زيد مراجعه مى‌كرد و سخن از طلاق زينب مى‌گفت، او را به ادامه زندگى سفارش مى‌كرد، با آن كه اطمينان داشت كه سرانجام او را طلاق خواهد داد و خود وى مأموريّت خواهد يافت كه با او ازدواج كند، ولى اين را پنهان مى‌كرد و هرگز اعلام‌

[١] . احزاب/ ٣٧.

[٢] . احزاب/ ٤ و ٥.