در واقع محتواى اين آيه مانند آيه‌ «فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا»[١] است؛ يعنى امر قرآن را كوچك شمردند و نسبت به آن بى‌اعتنا شدند و آن را به متاع اندك زندگى دنيا فروختند. روشن است كه اين امر نوعى تغافل و تساهل است، نه غفلت و نسيان حقيقى.

همچنين از امير مؤمنان عليه السلام درباره معناى‌ «نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ» سؤال شد، حضرت فرمود: يعنى خدا را در دنيا فراموش كردند؛ به اين معنى كه او را اطاعت نكردند و خداوند نيز آنان را در آخرت فراموش كرد؛ يعنى براى آنان پاداشى در نظر نگرفت و آنان در بهره‌مندى از نعمتهاى الهى به فراموشى سپرده شدند. عرب نيز گاهى مى‌گويد: «قد نَسِيَنا فلانٌ فلا يذكرنا»؛ يعنى فلانى ما را فراموش كرده است. امّا معناى جمله‌ «وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا» اين است كه خداوند چيزى را فراموش نمى‌كند و از هيچ چيز غافل نمى‌ماند؛ زيرا او «حفيظ» و «عليم» است.

كسب تأنيث و تذكير

پرسش: در آيه‌ «وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ»[٢] ضمير در «ربّه» و نيز كلمه «الّذى» مذكّر آمده و در آيه‌ «وَ نَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ»[٣] كه همان ساختار را دارد، ضمير در «بها» و نيز «الّتى» مؤنّث آمده است؛ اين اختلاف چه توجيهى دارد؟

پاسخ: براساس قواعد ادبيات عرب، اگر كلمه‌اى مذكّر باشد و به كلمه مؤنّثى اضافه شود، در صورتى كه حذف مضاف جايز باشد و با حذف آن، خللى در معناى جمله پيش نيايد، مى‌توان مضاف مذكّر را به اعتبار خودش مذكّر شمرد و براى آن ضمير، موصول و صفت مذكّر آورد يا آنكه به اعتبار مضاف اليه مؤنّث، آن را مؤنّث به حساب آورد؛ چنان كه ابن مالك در همين باره گفته است:

وربّما أكسب ثانٍ أوّلًا		تأنيثاً إن كان لحذف موهلًا

يعنى اگر مضاف قابل حذف باشد، مضاف اليه (ثانٍ) مى‌تواند تأنيث خود را به‌

[١] . آل عمران/ ١٨٧.

[٢] . سجده/ ٢٠.

[٣] . سبأ/ ٤٢.