نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٩٠ - اقتباس

اسلامى و پس از آن است و پيش از اسلام سابقه نداشته است.[١]

اساساً اقتباس در شعر يا نثر، گستره وسيعى دارد و به دو قسم مجاز و غير مجاز تقسيم مى‌شود با اين توضيح كه در پى مى‌خوانيد.

اقتباس‌

اقتباس يعنى قسمتى از آيه را لابه‌لاى شعر يا نثر گنجاندن به گونه‌اى كه آيه محسوب نشود و نگويند سخن خداست، و اين صناعت از همان آغاز مطرح بوده و سپس رايج شده و از آرايه‌هاى ادبى و بديعى به شمار آمده است. علاوه بر شعر در بسيارى از خطبه‌ها و دعاها ديده مى‌شود و موجب زيبايى و ارجمندى و دلنشينى بيشتر سخن مى‌گردد.

در شرح قصيده بديعيّه ابن حجّه آمده: اقتباس بر سه قسم است: مقبول، مباح و مردود.

نوع اول در خطبه‌ها و سخنان پندآميز و پيمان نامه‌ها و نوع دوم در سخنان و نامه‌ها و داستانها ديده مى‌شود؛ و نوع سوم خود بر دو قسم است: اول اقتباس از آنچه خداوند به خود نسبت داده كه پناه مى‌بريم به خدا از آن كسى كه آن را به خود نسبت دهد، چنان كه نقل مى‌شود يكى از بنى مروان ذيل نامه‌اى در شكايت از يكى از عمّالش نوشت: «إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ»[٢] يعنى بازگشت ايشان به سوى ماست و حساب ايشان بر ما!!

قسم ديگر اقتباس‌هاى غير مجاز، تضمين آيه در سخن هزل است- پناه بر خدا- مانند اين شعر:

[١] . چنان كه صاحب ديوان امرء القيس نيز آن را نقل نكرده است.

[٢] . الغاشيه/ ٢٥- ٢٦.

[٣] . با عاشقان گوشه چشمش بگفت.

[٤] . اقتباس از آيه ٣٦ مؤمنون.

[٥] . ديگر سرينش گويد از پشت او.

[٦] . اقتباس از آيه ٦١ صافات.