مقدار عمر آسمانها و زمين در بهشت هستند و منظور از عمر آسمانها و زمين، عمر جهان است. البتّه به گفته خداوند، زمانى خواهد آمد كه آسمانها و زمين نيز متحوّل و دگرگون مى‌شود؛ چنان كه فرمود: «يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ»[١] و نيز «يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ»[٢].

بر اين اساس، معناى آيه نخست اين است كه سعادتمندان به مقدار عمر جهان در بهشت ماندگار و جاودانند، مگر آنكه خداوند اراده كند آنان را بيشتر از عمر جهان مخلَّد سازد. در اين صورت، به معناى «سِوا» خواهد بود؛ مانند جمله «لَأسكنّن في هذه الدّار حولًا إلّاما شئت» كه يعنى يك سال در اين خانه اقامت خواهم كرد، مگر آنكه تو بيشتر از آن بخواهى.

ابن قتيبه گويد: وجه ديگر اين است كه گفته شود: گرچه روزى خواهد رسيد كه عمر آسمانها و زمين به سر آيد، ولى مراد از تداوم آسمان و زمين، همان ابديّت متعارف در نزد عرب است و مقدار مشيّت پروردگار از آن استثنا مى‌شود. بر اين اساس، معناى آيه چنين خواهد بود: «سعادتمندان به درازاى عمر آسمان و زمين در بهشت هستند؛ مگر آنكه خداوند بخواهد پيش از ورود به بهشت، در دنيا عمر بيشترى به آنان دهد.»

سومين وجه اين است كه مدّت زمانى را كه مسلمانان گنهكار در آتش قرار مى‌گيرند و سپس به رحمت خداوند و شفاعت رسولش از آن بيرون مى‌آيند، از دوران خلود آنان در بهشت استثنا سازيم و بر اين اساس، آيه را چنين معنا كنيم:

«سعادتمندان هميشه در بهشتند، بجز زمانى كه خداوند مسلمانان گنهكار را در آتش قرار مى‌دهد».[٣]

وجوهى كه گذشت، سخن ابن قتيبه بود و به گفته مفسّر بزرگ، طبرسى رحمه الله دو آيه مورد بحث جزو آيات مشكل قرآن است. وى نيز براى حلّ اشكال مذكور، وجوهى ذكر كرده است كه بدانها اشاره مى‌كنيم:

«يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ. فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها

[١] . ابراهيم/ ٤٨.

[٢] . انبياء/ ١٠٤.

[٣] . تأويل مشكل القرآن، ص ٧٦- ٧٧.