نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤٨٦ - غلبه عاقلان در ادب عربى

غلبه عاقلان در ادب عربى‌

عرب را عادت بر اين بوده كه مذكّر و نيز جانب عاقلان را در جمع، بر مؤنث ترجيح مى‌داده است. بنابراين، بازگشت ضمير به «الأسماء» در آيه ٣١ و ٣٣ سوره بقره به اعتبار مسمّاى «الاسماء» است نه لفظِ «الأسماء» و از آنجا كه مسمّاى اسماء، عاقلند، جانب آنان بر مؤنث غلبه يافته است، از اين رو فرمود: «أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ» و «فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ».[١]

در آيه ٤٥ سوره نور نيز حكايت از اين قرار است: «وَ اللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى‌ بَطْنِهِ ...»؛ زيرا «كلّ دابّة» انسانها را نيز در بر مى‌گيرد؛ به همين دليل جانب ايشان غلبه داده شده است.[٢]

همان گونه كه گفته مى‌شود: «القوم مع دوابّهم مقبلون، فمنهم من يسرع ومنهم من يبطى‌ء»؛[٣] يعنى جماعت با چهار پايانشان مى‌آيند، برخى از آنان با تندى و برخى ديگر با كندى.

زمخشرى را نيز باور بر اين است كه «دابّه» در اين آيه در جايگاه مميّز عاقل و غير عاقل آمده و به همين دليل در جمله، حكم عاقلان به وى داده شده است، ليكن با اين فرضى كه غير عاقلان نيز عاقلند.[٤]

در آيه ١١ سوره‌فصّلت نيز چنين‌است: «قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ»؛ زيرا درآسمان وزمين، موجودات عاقل زندگى مى‌كنند و شايد به اعتبار فرشتگان تدبيرگر نظام هستى، اسم‌فاعلِ جمع‌مذكرسالم (طائعين) آمده‌است. قطرب نيز تصريح‌كرده كه‌در اين آيه جانب عاقلان غلبه يافته است‌[٥]، امّا زمخشرى جمع مذكور را از باب استعاره كنايى دانسته و از اين رو جمع را به اعتبار معنى لحاظ كرده است؛ چرا كه مقصود از آسمان و زمين، آسمانها و زمين است.[٦] در ادامه، سخن زمخشرى را خواهيم آورد.

[١] . ر. ك: مجمع البيان، ١/ ٧١؛ معاني القرآن، ١/ ٢٦؛ الكشّاف، ١/ ١٢٦.

[٢] . مجمع البيان، ١/ ٧٧.

[٣] . معاني القرآن، ٢/ ٢٥٧.

[٤] . الكشّاف، ٣/ ٢٤٦.

[٥] . ر. ك: مجمع البيان، ٩/ ٦؛ معاني القرآن، ٣/ ١٣.

[٦] . الكشّاف، ٤/ ١٩٠.