مى‌بخشد. آيا نشنيده‌اى كه خداوند مى‌فرمايد: «يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ»[١]؛ خدا آنچه را بخواهد، محو يا اثبات مى‌كند و اصل كتاب نزد اوست.

على‌بن‌ابراهيم درتفسير اين آيه مى‌نويسد: يهوديان مى‌گويند خداوند از خلقت دست كشيده است و ديگر چيزى جز آنچه در ازل تقدير كرده است، ايجاد نمى‌كند، ليكن دستان خدا باز است و هر گونه كه بخواهد انفاق مى‌كند؛ بدين معنا كه در كار خلقت تقديم، تأخير، افزايش و كاهش مى‌دهد و بداء و مشيّت از آن اوست.[٢]

عيّاشى در تفسيرش به نقل از حمّاد، از امام صادق عليه السلام همين مطلب را روايت كرده است.[٣]

روايات ما در اين باره يكپارچه و هماهنگ است. راغب اصفهانى نيز به اين مطلب پرداخته است. وى مى‌نويسد: گفته شده يهوديان هنگامى كه شنيدند خداوند همه چيز را انجام داده است، گفتند پس دست خدا بسته است بدين معنا كه خداوند به علت بيكارى، مانند كسى است كه دستش را بسته‌اند.[٤]

از آيات فراوانى كه در آنها پندار يهوديان درباره آفرينش، نقل و نقد شده، بر مى‌آيد كه در آن زمان عقيده‌اى ميان يهود رايج بوده‌است كه براساس آن، تقدير ازلى را تغييرى نيست، ليكن اين باور نشانگر مجبور بودن خداوند در خلق و تدبير عالم است‌كه از باورهاى‌جوامع نادان، ازجمله بنى‌اسرائيل است؛ مثلًا يهوديان‌در رويداد تغيير قبله، اعتراض كردند كه اين آيه در پاسخ اعتراض آنان نازل شد: «وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ»[٥]؛ و مشرق و مغرب از آنِ خداست؛ پس به هر سو رو كنيد، آنجا روى [به‌] خداست. آرى، خدا گشايشگر داناست.

ابن عباس مى‌گويد: يهوديان با تغيير قبله از بيت المقدّس به كعبه مخالف بودند. جبّايى نيز بر همين باور بوده است.[٦]

آيه‌ «ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ

[١] . رعد/ ٣٩. ر. ك: كتاب التوحيد، ١٦٧، باب ٢٥، شماره ١.

[٢] . تفسير القمى، ١/ ١٧١.

[٣] . تفسير العيّاشى، ١/ ٣٣٠، شماره ١٤٧.

[٤] . المفردات، ص ٣٦٣.

[٥] . بقره/ ١١٥.

[٦] . مجمع البيان، ١/ ١٩١.