از سوى ديگر نمى‌توان انكار كرد كه در پس اين جهان محسوس، جهانى والاتر و پر از موجودات ذى شعور است از فرشته‌ها و جنّيان و ارواح پاك و پليد. اما آن جهان والا مرتبه كجا و اين گدايان بيچاره (ساحران زمينى) كجا كه بتوانند بر آن موجودات علوى نيرومند چيره گردند. آرى آن والا مرتبگان از دسترس دستان كوتاه و افليج اين فرو مايگان بسى دورتر و بالاترند. شواهد بسيارى داريم كه در پس جهان شهود، جهان غيب وجود دارد. امّا آيا اين زمينيان خاك‌نشين، دستى بر آن موجودات پراكنده در پس پرده غيب دارند؟ شواهد موجود حاكى از آن است كه ناتوان‌تر از چنين چيزى هستند، جز برخى اشارات پنهانى خباثت‌آميز كه شياطين بر همدستان و همتايان خود در زمين دارند «إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى‌ أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ»[١]. پس در واقع اين جماعت در دام شياطين گرفتار آمده و پنداشته‌اند كه آن‌ها را تسخير كرده‌اند.

وضعيّتى طنزآميز كه از نادانى اين كم خردان حكايت دارد. سخن همه جانبه در اين زمينه را در نوشته‌اى كه در باب ارواح به رشته تأليف در آمده عرضه كرده‌ايم.

اكنون كه واقعيّتى براى سحر به معناى نقش آفرينى در دگرگون سازى طبيعت و تسخير موجودات به اثبات نرسيد روشن شد كه آنچه هست جز اوراد و وسوسه‌هايى براى پاره كردن رشته‌هاى محبت و الفت انسانها نيست و به تعبير قرآن كريم «جز به اذن خدا به كسى زيانى نمى‌رسانند»[٢] پس دسيسه‌هاى آنان در جانهاى توكل كرده بر خدا و عنايات الهى تأثيرى ندارد. «إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ»[٣] پس آنچه آموخته‌اند به زيان آنها است و سودى نخواهد بخشيد. در نتيجه اين جماعت جادوگر، گدايان و ناتوانانى هستند كه از مازاد مصرف ثروتمندان روزگار مى‌گذرانند و خداوند درباره همين گروه فرموده: «وَ لا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى‌»[٤] و افسونگر هر جا كه در آيد نارستگار است.

اين مهرى است كه قرآن بر نام ايشان نهاده و در سخنى خطاب به مشركان كه گمان مى‌كردند آنچه پيامبر آورده سحر است- فرموده: «أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَ سِحْرٌ

[١] . انعام/ ١٢١.

[٢] . بقره/ ١٠٢.

[٣] . اسراء/ ٦٥ و حجر/ ٤٢.

[٤] . طه/ ٦٩.