نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٥٠١ - كاربرد«ما» ى موصول براى عاقلان

١. جايز است «ما» ى موصول براى غير عاقل، به نحو مطّرد به كار رود؛ هرچند اين كاربرد غالب نيست. ابوالبقاء عكبرايى درباره اين آيه مى‌نويسد: «ما» در اين آيه به معناى «مَنْ» است كه نظايرى هم در قرآن دارد.[١]

ابن حاجب در «كافيه» بر اين باور است كه «ما» بيشتر براى غيرعاقل به كار مى‌رود، اما در موارد اندكى نيز براى عاقل به كار رفته است. ابو زيد گزارش مى‌كند كه عرب مى‌گويند: «سبحان من سَخَّركُنَّ لنا وسبحان ما سبّح الرعدُ بحمده». خداوند متعال نيز مى‌فرمايد: «وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ»[٢].

٢. جمع مؤنث عاقل مانند جمع غير عاقل است.[٣] و اين بعيدترين وجه است.

٣. همانندى جمع مؤنث عاقل و غيرعاقل، صرفاً در وصف است نه در ذات و اين بهترين قاعده مستفاد از آيات مذكور است.

اديبانى كه اين قاعده را از آيات مذكور استنباط كرده‌اند، گفته‌اند: هرگاه ذات غير عاقل مدّ نظر باشد، از «ما» به عنوان صفت اختصاصى يا غالبى آن استفاده مى‌شود، امّا هرگاه «وصفِ ذات غير عاقل» مطمح نظر باشد، استفاده از آن نه تنها اختصاصى، بلكه غالبى هم نخواهد بود؛ مانند: «ما زيدٌ؟» يعنى آيا زيد دانشمند است يا سخاوتمند؟ يا «أكرم ما شئت من الرّجال» كه يعنى همه انسانها را (از محترم و ارجمند گرفته تا فرومايه پست) احترام كن.[٤]

فرّاء درباره آيه‌ «ما طابَ لَكُمْ»[٥] مى‌گويد: اينكه خداوند به جاى «ما طاب»، «مَنْ طابَ» نفرمود، به اين سبب است كه در آيه صفت زن مدّ نظر بوده است نه ذات او؛ يعنى زنان پاكيزه را به همسرى بگيريد. همان طور كه در آيه‌ «أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ»[٦] نيز همين مطلب مدّ نظر بوده است.

وى مى‌افزايد: در ظاهر چنين به نظر مى‌رسد كه در اين دو آيه مى‌بايست به‌

[١] . ر. ك: إملاء مامنّ به الرّحمان، ١/ ١٦٦؛ شرح الكافية، ٢/ ٥٥.

[٢] . نساء/ ٣٦. در نشانى پيشين از شرح الكافية چنين آمده است:« سبحان ما سخّركنّ لنا و ماسبّح الرعدُ بحمده».

[٣] . الكشّاف، ١/ ٤٦٧.

[٤] . روح المعاني، ٤/ ١٦٩.

[٥] . نساء/ ٣.

[٦] . نساء ٤/ ٣.