جاى «ما»، «مَنْ» به كار مى‌رفت، ليكن صواب همان است كه در قرآن آمده؛ زيرا اگر كسى بگويد: «خُذْ مِنْ عَبِيدِي مَا شِئْتَ»، مقصودش آن است كه «هرگاه خواستى، مى‌توانى از بردگان من براى خود بردارى»؛ برخلاف جايى كه گفته شود: «خُذْ مِنْ عَبِيدِي مَنْ شِئْتَ»؛ زيرا معنايش اين است كه «هر برده‌اى خواستى، براى خودت بردار».[١]

ابوالبقاء نيز درباره اين آيه از اديبى ديگر نقل مى‌كند كه «ما» براى بيان صفات موجودات عاقل است و در اين آيه نيز براى همين معنا به كار رفته است؛ زيرا «ما طاب» بر زنان پاكيزه دلالت مى‌كند. زمخشرى نيز مى‌نويسد: گفته شده است كه «ما» در اين آيه براى بيان صفت است.

رضى الدّين استرآبادى معتقد است كه «ما» غالباً براى صفات عاقل به كار مى‌رود؛ مانند: «زيدٌ ماهو؟»؛ شغل زيد چيست؟، «ما هذا الرجل»؛ اين مرد چه كاره است؟ كه در پاسخ گفته مى‌شود: دانشمند يا ... است. وى مى‌افزايد: «ما» در سخن فرعون كه گفت: «وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ»[٢]؛ و پروردگار جهانيان چيست؟ مى‌تواند براى پرسش از صفت به كار رفته باشد؛ زيرا موسى عليه السلام در پاسخ وى گفت: «رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»[٣]؛ پروردگار آسمانها و آنچه ميان آندو است.

زمخشرى درپاسخ كسانى‌كه پنداشته‌اند «ما» درآيات‌ «وَ السَّماءِ وَ ما بَناها، وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها، وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها»[٤] مصدرى است، مى‌گويد: سخن ايشان به دو دليل ناصواب است: ١. جمله «فأَلْهَمَهَا»؛ ٢. برهم خوردن نظم آيات؛ بنابر اين بايد «ما»، موصول‌باشد. امّا اينكه چرا به جاى آن، «مَنْ» نيامده، پاسخش اين است كه خداوند متعال در اين آيات معناى وصفيّت را اراده كرده كه تحقّق اين خواسته با به كارگيرى «ما» ى موصول ميسّر است. گويا فرموده است: «سوگند به آسمان و خداوند بزرگ و توانايى كه آن را بر نهاده است. سوگند به نفس و خداوند حكيمى كه آن را آفريده است ...» عرب‌هم دركلامش عبارت‌ذيل‌را درباره‌پديده‌ها ونعمتهاى‌خدادادى به‌كار مى‌برد: «سبحان ما سخّركنّ لنا»؛ منزّه است خدايى كه شما را براى ما تسخير كرده است.[٥]

[١] . معاني القرآن، ١/ ٢٥٣- ٢٥٤.

[٢] . شعراء/ ٢٣.

[٣] . شعراء/ ٢٤. ر. ك: شرح الكافية، ٢/ ٥٥.

[٤] . شمس/ ٧- ٥.

[٥] . الكشّاف، ٤/ ٧٥٩.