«ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ» و اين تعبيرى است كه در محاورات عرب رايج است و دوام و استمرار را تداعى مى‌كند و براساس سياق آيات، استمرار و خلود در هر دو مورد بر مشيّت خداوند معلّق شده است؛ چنان كه هر تصميم و سنّت ديگرى، سرانجام به مشيّت او وابسته است. پس نفس مشيّت خداوند است كه اقتضاى سنّت خلود را دارد و در عين حال، مقيّد به سنّت و در سنّت نيست، بلكه از هر قيد و بندى رهاست؛ زيرا «إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ».

امّا اينكه نسبت به سعدا نكته ديگرى افزوده شد و اين اطمينان به آنان داده شد كه طبق مشيّت خداوند، حتّى بر فرض تغيير وضع اقامتشان در بهشت و خروج از آن، باز هم مشمول عنايات پروردگارشان هستند، ويژه چنين مورد خاصّى نيست، بلكه در هر موردى كه سخن از آزادى مشيّت خداوند به ميان آيد، براى رفع توهم تقييد مشيّت، به نكته ياد شده اشاره مى‌شود.

همچنين كلمه «إلّا» در آيه شريفه‌ «لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى‌»[١] به معناى «سِوى» است؛ همچنين در آيه‌ «وَ لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ»[٢]. بر اين اساس، معناى آيه نخست اين است كه پس از مرگ نخستين، ديگر طعم مرگ را نخواهند چشيد (همواره زنده‌اند) و معناى آيه دوم هم اين است كه «با زنانى كه پدرانتان با آنان ازدواج كرده‌اند، ازدواج نكنيد؛ مگر آنكه اين ازدواج در دوران جاهليّت و پيش از نهى خداوند صورت گرفته باشد».[٣]

پرسش: ظاهر آيه‌ «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا»[٤] اين است كه خداوند براى اهل ايمان و صاحبان عمل صالح محبّت جعل مى‌كند، در حالى كه محبّت قابل جعل نيست؛ زيرا امرى قلبى است كه به خودىِ خود حاصل مى‌شود؛ لذا مى‌گوييم «يُحبّك»، «يجعل لك حبّاً».

پاسخ: مراد از جعل محبّت، ايجاد آن در دلهاى مؤمنان است. ابن قتيبه مى‌گويد:

يعنى خداوند مهر و محبّت اهل ايمان را در قلوب بندگان جاى مى‌دهد؛ چنان كه مى‌بينيم، انسانهاى مخلص و نيكوكار، نزد همگان محبوب و معزّزند و نامشان به‌

[١] . دخان/ ٥٦.

[٢] . نساء/ ٢٢.

[٣] . تأويل مشكل القرآن، ص ٧٨.

[٤] . مريم/ ٩٦.