نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٦٤ - نمونههاى ديگرى از آيات موهم اختلاف و تناقض

مى‌روند؛ لذا تا زمانى كه در دوزخند، از اشقيا هستند و از زمانى كه به بهشت مى‌روند، از سعدا مى‌شوند. مرحوم طبرسى نيز اين قول را برگزيده است.

٦. تعليق خلود بر مشيّت به جهت تأكيد بر خلود و استبعاد خروج از بهشت يا دوزخ است؛ زيرا خداوند اراده كرده است كه آنها را به آنچه محكومشان كرده، مخلّد سازد. در واقع گويا تعليق ما لا يكون بر مالا يكون است؛ چون نمى‌خواهد آنان را از بهشت يا دوزخ بيرون ببرد.

٧. خداوند نخست از خلود استثنا كرده، ولى سپس با جمله‌ «إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ» تخليد را اراده كرده است. اين سخن مانند سخن زجّاج است كه گفته بود استثنا از نوع استثناى رايج نزد عرب است؛ مثل آنكه بگويد «وَاللَّه لَأضربنّ زيداً إلّاأن أرى غير ذلك» و اين در شرايطى باشد كه گوينده مصمّم به ضرب است. در اين صورت، معناى استثنا اين است كه اگر بخواهم او را نزنم، مى‌توانم چنين كنم.

٨. يحيى بن سلّام بصرى گفته است: مراد از جمله‌ «إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ» افرادى از أشقيا و سُعدا هستند كه قبلًا وارد بهشت يا دوزخ شده‌اند. وى سپس به دو آيه‌ «وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى‌ جَهَنَّمَ زُمَراً»[١] و «وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً»[٢] استناد مى‌كند و مى‌گويد: هر زُمره و گروه پس از گروه قبلى وارد دوزخ يا بهشت مى‌شود، پس بايد ميان هر گروه با گروه پيشين فاصله و تفاوتى در ورود باشد و بر اين اساس، هر دو استثنا در آيه مورد بحث به زمان بر مى‌گردد و استثنا از زمان خواهد بود، نه اعيان.

٩. معناى آيه اين است كه در طول عمر آسمان و زمين دنيايى، تا زمانى كه اشقيا در قبر هستند، همواره در آتش مخلّدند و زمانى كه آسمانها و زمين فانى و معدوم شود، عذاب آنان نيز قطع مى‌گردد تا آنكه در يوم الحساب برانگيخته شوند. بر اين اساس، جمله‌ «إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ» استثنا از وقايع آخرت است. اين سخن از مرحوم شيخ طوسى و شمارى از مفسّران پس از اوست.

١٠. استثنا از اعيان است و مراد اين است كه «مگر آنكه خداوند بخواهد از آنان بگذرد و آنان را ببخشايد».

مرحوم طبرسى پس از ذكر اقوال دهگانه فوق گفته است: همه وجوهى كه درباره‌

[١] . زمر/ ٧١.

[٢] . زمر/ ٧٣.