ديگرى، استغفار خودشان. از همين روست كه امام على عليه السلام مى‌فرمايد: «دو چيز سبب حفظ از عذاب خداوند در روى زمين است و اكنون يكى از آن دو از ميان ما رفته است، ولى به امان ديگر چنگ زنيد و آن را دريابيد؛ امّا امان نخست، وجود گرامى رسول خدا صلى الله عليه و آله است كه در ميان ما نيست و امان دوم، استغفار است»[١]، سپس آيه ياد شده را تلاوت فرمود.

اين در حالى است كه مفاد آيه ديگرى كه پس از آيه نخست آمده، با آن ناسازگار است؛ زيرا در آن خبر از عذاب داده است: «وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ ما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ»[٢]. اكنون چگونه مى‌توان ميان اين دو آيه جمع كرد؟

پاسخ: سياق دو آيه بيانگر اين است كه يكجا و بدون فاصله نازل شده‌اند، در اين صورت انتظار مى‌رود كه نه تنها با يكديگر تنافى نداشته باشند، بلكه ميانشان تناسب و سازگارى وجود داشته باشد و اين انتظارى است كه از سخن هر متكلّم آگاه مى‌رود؛ چه رسد به سخن خداوند كه متكلّم حكيم است و هيچ تناقضى در كلامش راه ندارد.

بنابران تصوّر وجود تنافى ميان دو آيه مذكور، پندارى بيش نيست. اين در حالى است كه دو آيه مورد بحث، حتّى تنافى اوّلى و ظاهرى هم ندارند؛ زيرا آيه نخست فعليّت عذاب را به دليل وجود مانع، نفى مى‌كند و آيه دوم ناظر به اصل استحقاق عذاب و وجود مقتضيات است؛ يعنى آنان به دليل بستن راه مسجد الحرام، مستحق عذابند؛ هر چند در حال حاضر به دليل وجود مانع عذاب كه وجود گرامى رسول خدا يا استغفار خودشان باشد، عذاب نمى‌شوند. لذا هيچ منافاتى ميان وجود مقتضى عذاب با وجود مانع و عدم فعليّت عذاب وجود ندارد.

مرحوم طبرسى در پاسخ به پندار وجود تنافى، به سه وجه ديگر اشاره مى‌كند:

١. مراد آيه اوّل كه نفى عذاب مى‌كند، عذاب از نوع استئصال و براندازى و نابودسازى يك قوم است؛ مانند آنچه در امّتهاى گذشته رخ مى‌داد و مراد آيه دوم كه بر

[١] . نهج البلاغة، ٤٨٣، حكمت ٨٨.

[٢] . انفال/ ٣٤« چرا خداوند عذابشان نكند با اينكه آنان مردم را از مسجد الحرام باز مى‌دارند، در حالى كه‌ايشان سرپرست مسجد نيستند؛ زيرا سرپرست مسجد الحرام تنها پرهيزگارانند».