تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣١٣
انسان قرار دارد، و «ما خَلْفَهُمْ» امور آخرت است كه پشت سر انسان مىباشد و بعضى به عكس معنى كردهاند.
بعضى نيز آن را اشاره به اجل انسان، يا اعمال خير و شرّ او دانستهاند و يا امورى را كه مىدانند و نمىدانند.
اما با مراجعه به آيات قرآن، استفاده مىشود كه: اين دو تعبير، در بعضى از موارد در مورد مكان به كار رفته مانند آيه ١٧ سوره «اعراف» كه از قول شيطان نقل مىكند: لَا تِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْديهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ: «من از پيش رو و پشت سر و از طرف راست و چپ به سراغ آنها مىروم».
واضح است اين دو تعبير در اينجا ناظر به مكان است، و لذا چپ و راست را نيز اضافه كرده است.
و گاه به معنى قبل و بعد زمانى است، مانند آنچه در آيه ١٧٠ سوره «آل عمران» آمده، مىفرمايد: وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ: «شهيدان راه خدا به كسانى كه هنوز پشت سر آنها قرار دارند و به آنان ملحق نشدهاند بشارت مىدهند» روشن است كه در اينجا ناظر به زمان است.
ولى در آيه مورد بحث ممكن است اشاره به معنى جامعى بوده باشد كه هر دو را در برگيرد، يعنى خداوند آنچه در گذشته و آينده بوده و هست، و همچنين آنچه در پيش روى مردم قرار دارد، و از آن آگاهاند و آنچه در پشت سر آنها است و از آنان پوشيده و پنهان است، همه را مىداند و از همه آگاه است.
و به اين ترتيب، پهنه زمان و مكان، همه در پيشگاه علم او روشن است، پس هر كار- حتى شفاعت- بايد به اذن او باشد.
در هشتمين توصيف، مىفرمايد: «آنها جز به مقدارى كه او بخواهد احاطه به