تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٥
بعضى جمله فَأِنِ انْتَهَوْا: «اگر خوددارى كنند» را به معنى خوددارى از شرك و كفر تفسير كردهاند (چنان كه در بالا گفتيم).
و بعضى به معنى خوددارى از جنگ در مسجد الحرام يا اطراف آن، دانستهاند.
جمع ميان هر دو معنى نيز ممكن است.
***
در آخرين آيه اين قسمت، به هدف جهاد در اسلام اشاره كرده، مىفرمايد:
«با آنها پيكار كنيد تا فتنه از ميان برود» «وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ».
«و دين مخصوص خدا باشد» «وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ».
سپس، اضافه مىكند: «اگر آنها (از اعتقاد در اعمال نادرست خود) دست بردارند (مزاحم آنان نشويد؛ زيرا) تعدى جز به ستمكاران روا نيست» «فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمينَ».
در ظاهر، سه هدف براى جهاد در اين آيه ذكر شده: از ميان بردن فتنهها، محو شرك و بتپرستى، و جلوگيرى از ظلم و ستم.
اين احتمال وجود دارد كه: منظور از فتنه، همان شرك بوده باشد، بنابراين هدف اول و دوم در هم ادغام مىشود، و نيز اين احتمال وجود دارد كه منظور از ظلم در اينجا نيز همان شرك باشد چنان كه در آيه ١٣ سوره «لقمان» مىخوانيم:
إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيمٌ: «شرك ظلم بزرگى است».
به اين ترتيب، هر سه هدف، به يك هدف باز مىگردد، و آن مبارزه با شرك و بتپرستى كه سرچشمه انواع فتنهها، مظالم و ستمهاست.
بعضى نيز ظلم را در اين آيه، به معنى آغازگر جنگ بودن دانستهاند، و يا آغازگر جنگ بودن، در حرم امن خدا.