فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣٧٩ -       ظهور سياست ميانه  روى پس از شهادت امام     

نويسنده مزبور تأييد مى كند كه سياست ميانه روى پس از شهادت امام على (عليه السلام)به وجود آمده است و مى گويد:

اين شيوه (تندروى) خوارج، بعضى از طرفداران آنها را به طرف مخالفان سوق داد و از خوارج جدا كرد و بالاتر از آن آنها را از منتقدان سرسخت خوارج گردانيد... اين گروه اندك ـ كه پس از تأييد خوارج، به شدت مخالف آنها شدند ـ نظر جديدى غير از آن نظرى كه همگان داشتند، پيدا كردند . اينها عقيده داشتند كه على هر چند در پذيرش تحكيم دچار خطا شد و به درخواست آنها از كارش توبه نكرد ولى او همچنان مسلمان است. همين طور ساير اهل قبله تا وقتى كه شهادتين مى گويند همگى مسلمان هستند و جنگ با آنها و اسير گرفتن زنان آنها جايز نيست و مالشان غنيمت محسوب نمى شود و جنگ با آنها تنها وقتى كه آنها دست به تعدى دراز كنند و ستم روا دارند، مجاز است آن هم به اندازه اى كه تجاوز را دفع و ستم را رفع نمايد.[١]

او مى گويد: خوارج پس از جنگ نهروان وحدت و يكپارچگى خود را از دست دادند و تفرقه آنها را فرا گرفت و پريشانى بر آنها چيره گشت طورى كه يك عده به تندروى و انحراف از راه راست كشيده شدند. البته در بين آنها كسانى بودند كه شيوه آنها را نمى پسنديدند و چاره را در فاصله گرفتن از آنها كه به خوارج معروف شده بودند، مى ديدند و اعتقاد داشتند كه شمشير كشيدن به روى مردم شيوه اسلامى نيست. در رأس اين افراد ـ كه به قعده معروف شدند ـ ابو بلال مرداس و ديگر داعيان بعد از او كه بعدها به اباضيه معروف شدند، قرار داشتند.[٢]