فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣٦٦ -       نظام عزابه چگونه شكل يافت     

و مسأله را از مردم مخفى مى دارد. به سبب همين حكم است كه عزّابه پايبندترين افراد به اسلام و آداب آنند. اين سيره را يكى از بزرگان با عبارت زيبايى بيان كرده است: «سرپرست جامعه مانند شير است كه با هر چيزى مخلوط شود آن را تغيير مى دهد.»

نظام عزّابه چگونه شكل يافت:

در اواخر قرن سوم هجرى دو حادثه بزرگ اتفاق افتاد كه اثر بزرگى بر اباضيه ليبى، تونس و الجزاير گذاشت:

حادثه اول: جنگ مرگبارى بين اغلبيه[١] و اباضيه در قصر مانو بود كه در آن اباضيه توسط احمد بن اغلب ستمگر، شكست سختى خورد.

حادثه دوم: پيروزى شيعيان بر دولت رستميان[٢] در الجزاير بود كه منجر به تأسيس دولت شيعيان شد.

چون اين دو دولت، اغلبيه و شيعه احكام اسلامى را رعايت نمى كردند و به آن عمل نمى نمودند علماى اباضيه در فكر تأسيس نظامى بر آمدند كه بتوانند بر اساس آن حركت نمايند و احكام خدا را در سرزمين شان پياده كنند و امت را به وجه پسنديده اى رهبرى نمايند; بدون آنكه دولت جديدى را معرفى كنند يا به دولت خودكامه ستمگر بپيوندند. از اين رو به تأسيس اين نظام اقدام نمودند.

در ابتدا مردم به طور عادى و ساده در قالب اين نظام حركت مى كردند تا آنكه در اواخر قرن چهارم، امام بزرگ، ابو عبدالله محمد بن بكر به ميدان آمد