قفقاز وارد اروپا شده‌اند و اين سد را پس از ساخته شدن، مشاهده كرده‌اند يا از تنگه، پيش از مسدود شدنش گذر كرده‌اند. اين سد در منطقه‌اى استراتژى و مهم واقع شده است و موقعيت حساسش دشواريهاى زيادى را به بار آورد و دولتهاى مجاور، همه به آن چشم طمع دوختند.

بدين ترتيب، هركس بر اين سرزمين چيره مى‌شد، همه مناطق شمال و جنوب آن تحت پوشش او قرار مى‌گرفت و به همين سبب، از آغاز تاريخ، فاتحان گوناگونى به آنجا راه يافته‌اند و آشوريان، كلدانيان، مصريان، ايرانيان و سپس يونانيان براى آن جنگيده‌اند. پس از گسترش مسيحيت در جنوب آن در قرن نخست ميلادى، اين منطقه در قرن سوم تحت نفوذ دولت بيزانس قرار گرفت. همچنين چين در قرن چهارم ميلادى بر جنوب آن مسلّط شد. دو دولت فارس و روم در طول تاريخ براى تصاحب ارمنستان، قفقاز و آذربايجان، همانند دو اسب مسابقه بر يكديگر پيشى مى‌گرفته‌اند.

انوشيروان و ساخت ديوار «دربند»

بين سالهاى ٥٣٧ تا ٥٧٩ ميلادى در روزگار انوشيروان شهر «دربند» تحت حاكميت ايران بود. شاه ايران احساس كرد سدّى كه كورش هزار سال پيش ساخته است، ديگر كارايى لازم براى جلوگيرى از هجوم غارتگران به شهرهاى ايران را ندارد؛ به ويژه آنكه خطر تنها از جانب اقوام مغول و تاتار نبود، بلكه روميان و تركها نيز افزوده شده بودند.

اين بار ديگر مهاجمان از چه ناحيه‌اى نفوذ مى‌كردند و چگونه خاصيّت سدّ كورش از ميان رفته بود؟ درياى مازندران پهلو به پهلوى كوههاى قفقاز قرار داشت و امواج خود را به كناره شرقى آن مى‌كوبيد و درياى سياه نيز از آن سو دامنه غربى آن را آماج امواج خود قرار داده بود و ديگر هيچ مهاجمى پس از بناى سدّ كورش نمى‌توانست به جنوب قفقاز راه يابد، اما پس از گذشت يك هزاره از بناى سد در تنگه داريال، درياى خزر راهى براى نفوذ دشمن ايجاد كرده بود؛ زيرا اين دريا از همه سو مسدود است و به آبهاى آزاد راه ندارد. از اين رو آب آن كاهش يافته و از سواحل، عقب نشينى كرده بود و بخشى پلكانى در طول ساحل مارپيچ نمودار شده‌