است كه نسبت به تبار عرب، حوادثى كه بر آنان گذشته، دوران جاهليّت و اشعار و ادب عربى از همه داناتر است. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: دانستن و ندانستن اين دانشى كه به وى نسبت داديد، هيچ سود و زيانى به حال انسان ندارد.[١]

دومين مصداق از كاربرد دوم «ما» (اطلاق بر عاقل براى پرسش از صفات او) آيه‌ «وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ»[٢] است كه خداوند آن را از قول فرعون نقل مى‌كند. فرعون اين پرسش را زمانى مطرح كرد كه موسى عليه السلام او را به شريعت خود فراخواند و به وى گفت: «إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ»[٣]؛ ما پيامبر پروردگار جهانيانيم. آن گاه فرعون از موسى عليه السلام درباره صفات خداوند و ويژگيهايى كه او را شايسته پروردگارى جهانيان كرده است، پرسيد، ولى از ذات مقدس يا اسم خاص خداوند سخنى به ميان نياورد و اگر سؤال فرعون مورد اخير بود، موسى عليه السلام بايستى در پاسخ مى‌گفت: «اللَّه»، ولى اين گونه نگفت، بلكه گفت: «رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا ... رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ ... رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ما بَيْنَهُما»[٤]؛ پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است ... پروردگار شما و پروردگار پدران پيشين شما ... پروردگار خاور و باختر و آنچه ميان آن دو است.

در اين آيات با كنايه به فرعون اشاره شده است؛ زيرا او هم ادّعاى خدايى داشت و هم پادشاهى مصر از آن وى بود و رودهاى مصر از زير كاخهايش روان بود.[٥] بنابراين او مى‌پنداشت كه مالك بخشى از زمين است.

بارى، گاهى «ما» براى تعريف ذات يك چيز به كار مى‌رود و اين كاربرد غالباً در جايى است كه سخن از غيرعاقل باشد و گاهى نيز براى بيان صفات و ويژگيهاى شخصيتى به كار مى‌رود كه اين كاربرد غالباً در مورد عقلاست. عبارت پردازيهاى‌

[١] . بحارالأنوار، ١/ ٢١١( به‌نقل‌از أمالي الصدوق).

[٢] . شعراء/ ٢٣.

[٣] . شعراء/ ١٦.

[٤] . شعراء/ ٢٤- ٢٨.

[٥] . اشاره به آيه ٥١ سوره زخرف است كه مى‌فرمايد:« وَ نادى‌ فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يا قَوْمِ أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَ هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَ فَلا تُبْصِرُونَ»؛ و فرعون در[ ميان‌] قوم خود نداد در داد[ و] گفت: اى مردم‌[ كشور] من، آيا پادشاهى مصر و اين نهرها كه از زير[ كاخهاى‌] من روان است، از آنِ من نيست؟ پس مگر نمى‌بينيد؟