نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٥٨ - نمونههاى ديگرى از آيات موهم اختلاف و تناقض

در لابه‌لاى سلاحها پنهان شد. به شب نيز كافر گفته مى‌شود؛ زيرا با تاريكى خود، همه چيز را پنهان كرده، آنها را مى‌پوشاند. واژه «كَفَرَ» در شعر لبيد بن ربيعه نيز به همين معنى است:

يعنى در تاريكى شب كه ابرها چهره ستارگان را پنهان كرده‌اند، باران يكسره بر پشت گاو مى‌بارد.

پرسش: در آيه‌ «وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ»[٢] بخش نخست بر خلود و جاودانگى سعادتمندان واقعى در بهشت دلالت دارد، ولى جمله استثناء «إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ» ناپايدار بودن خلود را مى‌رساند. همچنين عبارت پس از استثناء: «عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ» نيز بيانگر خلود است و آيه‌ «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ»[٣] هم بر پيوستگى و جاودانگى اجر نيكوكاران دلالت دارد. حال چگونه مى‌توان ميان جمله استثناء و مواردى كه دلالت بر خلود دارد، هماهنگى ايجاد كرد؟

پاسخ: ابن قتيبه مى‌گويد: در زبان عرب، الفاظ و تعابير مختلفى براى بيان معناى ابديّت و خلود به كار مى‌رود؛ مثلًا مى‌گويند: «لا أفعل ذلك ما اختلف اللّيل والنّهار»؛ يعنى تا شب و روز آمد و شد دارند، چنين كارى را نخواهم كرد. گاهى مى‌گويند: «لا أفعل ذلك ما طمى البحر» يا «ما أقام الجبل» يا «ما دامت السّماوات والأرض»؛ يعنى تا زمانى كه دريا پر از آب باشد يا كوه استوار باشد يا تا آسمانها و زمين بر پاست، چنين نخواهم كرد. در همه موارد ياد شده و جمله‌هاى مشابه آن، مراد اين است كه تا ابد اين كار را نخواهم كرد؛ زيرا به نظر گويندگان اين جملات، معانى مذكور (آمد و شد شب و روز، پر بودن درياها و ...) ابدى و دائمى است.

بر اين اساس، خداوند نيز طبق اسلوب و شيوه محاوره‌اى عرب با آنان سخن گفته و فرموده است: «خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ»؛ يعنى سعادتمندان به‌

[١] . ابن جرير طبرى در تفسير خود( ج ١، ص ٨٦) و ابن قتيبه در تأويل مشكل القرآن( ص ٧٦) به اين شعر استشهاد كرده‌اند.

[٢] . هود/ ١٠٨.

[٣] . فصّلت/ ٨١.