الإسم تجاوز نمى‌كند، چنان كه مى‌گويند: سعدانه يك نوع گياه است كه هيچ يك از مؤلفه‌هاى اصلى تعريف (جنس و فصل قريب) را ندارد، بنابراين، تعريفى است با برخى لوازم و آثار شى‌ء؛ نه با جنس و فصل قريب.

در نتيجه نسبت انكار حقيقت جن به كسى چون شيخ الرئيس- كه بزرگترين فيلسوف مسلمان و انديشمندى برجسته و معتقد به اسلام و قرآن است- جفا خواهد بود. شگفت آن كه فخررازى پس از آن مى‌گويد: اما بيشتر اهل ملل و باورمندان به پيامبران، وجود جنّ را باور داشته‌اند. اينك آيا استاد فيلسوفان اسلامى پيامبران را بويژه پيامبر اسلام و قرآن را باور ندارد؟!

علاوه، اگر سخن درباره حقيقت جنّ به مسأله فلسفى محض يا تئورى علمى محضى باز نمى‌گردد و تنها گزارشى غيبى است كه منبعى جز وحى آسمانى ندارد و همه كتابهاى آسمانى بر آن تأكيد دارند و همه ملّت‌هاى رسالت باور زمين بدان اعتقاد دارند بى‌هيچ اختلافى در اصل وجود آن، پس ديگر چه جاى عقب‌نشينى در برابر ناسازگارى خيالى آن با علم و دانش است، بويژه كه مى‌دانيم علم در اين عرصه‌هاى ماورائى مجالى نداشته و ندارد!

شيخ محمّد عبده سخنى گسترده درباره فرشتگان و جنّ و شياطين دارد كه براى هركه نيك بنگرد موجّه مى‌نمايد. برخى نيز بيهوده تلاش كرده‌اند تا آن را ردّ كنند و چه بسا او را متّهم به بى‌دينى كرده‌اند كه چنين سخنانى جز بى‌انصافى در حق اين دانشمند آگاه مجاهد در راه اسلام نيست.[١]

سخنى در باب جنّ‌زدگى‌

در باب جنّ‌زدگى و اينكه جنون از عوارض آن است كه با پناه‌بردن به دعاها و طلسم‌ها و ذكر و وردهاى رمّالان و جن‌گيران درمان مى‌پذيرد و ديگر خرافات پوسيده، آنچه مى‌توان گفت اين است كه در قرآن چيزى از اين قبيل حتّى اشاره‌وار نيز نيامده! زيرا جنون، بى‌ترديد نوعى مشكل روانى و داراى انواع گوناگونى است كه برخى قابل درمان از راه‌هاى عادى است و در كتب قديم و جديد طبّ ذكر شده و مراكزى نيز به‌

[١] . دراين باره بنگريد به: تفسير المنار، ١/ ٢٦٧ تا ٢٧٣ و ٣/ ٩٦. و نيز: الميزان، ٢/ ٤٣٣- ٤٣٩.