دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ریشهری، محمد - الصفحة ١٠٩ - ٣/ ١٢ فتنه قرمطيان
و روده درازىاش[١] به زوال حكومتش كمك مىكند. گويى ازهماكنون، كشته او را بر روى پل زَوراء مىبينم. «اين است سزاى آنچه از پيش انجام داده بودهاى؛ و خداوند به بندگان، ستم نمىكند».
٥٨٤٤. امام على ٧: گويى مردى از بنى عبّاس را مىبينم كه چون شتر، قُربانى مىشود ونمىتواند از خود، دفاع كند. واى بر او و واى بر او! آن گاه كه به فرمان پروردگارشپشت كرد و به دنياى پست، روى آورد، چه خوار و بىمقدار شد!
... اگر بخواهم از نام، كُنيه و مكان كشته شدنشان خبرتان بدهم، خبر مىدهم.
٥٨٤٥. امام على ٧: پادشاهى فرزندان بنى عبّاس از راه خراسان مىآيد و از راه خراسان، تباهمىگردد.
٣/ ١٢ فتنه قِرمَطيان[٢]
ابن ابى الحديد، در شرح خطبه ١٧٦ از نهج البلاغة: «... به خدا سوگند
[١] آنان، مقتدر بود و مونس خادم، عليه او خروج كرد و جنگيد و در بغداد، در جنگ كشته شد. پس از او سه تن از فرزندانش با لقبهاى« راضى»،« متّقى» و« مطيع» خليفه شدند.
بيست و دومين نفر آنان، مكتفى باللّه بود، ولى از آنجايى كه دوره خلافت وى كوتاه بود، مرحوم علّامه مجلسى، احتمال اشتباه ناسخ و يا اشتباه راوى را داده و بيست و دوم را قادر باللّه و يا قائم بأمر اللّه دانسته است كه اوّلى ٨٦ سال عمر كرد و زمان حكومتش ٤١ سال بود و دومى ٧٦ سال عمر كرد و مدت خلافتش ٤٤ سال بود. و گفته كه ظاهرا بيست و ششمين فرد آنان، معتصم بود، در حالى كه معتصم، سى و هفتمين پادشاه از بين آنان بود و منظور اين است كه اينان، بزرگان اين طايفه هستند و يا در طبقه بزرگانِ از اولاد عبّاساند( براى اطّلاع بيشتر، ر. ك: بحار الأنوار: ج ٤١ ص ٣٢٣).
[٢] مذهب قرامطه، برگرفته از نام رهبر و بزرگ آنان، حسن بن بهرام جَنّابى( ابو سعيد)، آردفروشى از اهل جَنّابه( گناوه) است كه از آن جا تبعيد شد و براى تجارت، در بحرين، اقامت گزيد.
او عربها را به مذهب خود دعوت مىنمود.[ به همين خاطر] با او درگير شدند و خليفه« مقتدر» عبّاسى با او جنگيد.
ياران و طرفدارانش او را« سيّد» مىناميدند. او بر منطقه هَجَر، احساء، قَطيف و ديگر بلاد بحرين، دست يافت. او مردى نترس و قوىدل بود. به سال ٣٠١ ق، مستخدمش كه مردى اسلاو بود، او را در هَجَر، در حمام كشت( شرح نهج البلاغة: ج ١ ص ١٣ پانوشت).