نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٦١٤ - ٦ تداركات
وجود دارد و به خارج نيز صادر مىشود.[١] مواهب و نعمتهاى اين سرزمين در زمان كورش به همدان و ديگر سرزمينهاى معروف آن روزگار برده مىشد.
جلگههاى اين سرزمين پهناور، انبوه از درختان ميوه است و كشت سيبزمينى و چغندر قند در دشتهاى آن از مهمترين پيشههاى ساكنان آن در عصرهاى گذشته بوده است.
در آذربايجان به جز دانههاى گياهى، تاكستان، گردو و ديگر محصولات كشاورزى، گندم زمستانى نيز با موفقيت كشت مىشود و داغستان از گذشته تاكنون براى كشاورزى، منطقه ممتازى بوده است و دامها در دامنههاى كوههاى آن مىچرند. در آنجا گندم، ذرّت، سيب زمينى، سبزيجات و مو وجود دارد. آب و هواى گرجستان هزاران سال است كه براى كشت گياهان دانه دار، به ويژه ذرّت و انگور، مركبات و چغندر قند، مناسب بوده است.[٢]
اين محصولات در همه جاى اين سرزمين يافت مىشود. همچنين گلّههاى بزرگ دام در سراسر آن پراكنده است.
از آنچه به طور خلاصه ياد شد، به خوبى در مىيابيم كه سرزمينهاى مجاور سد، توان تأمين آذوقه كارگران و مهندسان سازنده سد را دارا بودهاند؛ بى آنكه مشكلى در عمليات كمكرسانى و تداركات پيش آيد.
[١] . آن گونه كه نقل شده است، اين سرزمين از نظر ماهى به عنوان يك ماده غذايى براى ساكنان آنجا وصادرات، شهرت دارد و ماهى در درياچههاى ارمنستان و سواحل قفقاز و به ويژه در درياچه« وان» به وفور يافت مىشود. اين درياچه در گونه خاصى از ماهى كه به تعداد بسيار زياد در آن وجود دارد، شهرت دارد. عرب اين ماهى را به نام« طريخ» مىشناسد. در گذشته، آن را نمك زده و به مناطق دور، مانند هندوستان صادر مىكردهاند( مفاهيم جغرافيّه، ص ٣١١). از گذشته تاكنون در ارمنستان، آذربايجان، قفقاز و آسياى صغير، اين ماهى نمكين، دلپذير و خوشايند مردمان آنجاست.
[٢] . آن گونه كه جغرافياى تاريخى حكايت مىكند، اين سرزمين هزاران سال است كه با همه دانههاى خوراكى آشناست و در آثار باستانى آن، شيشههايى پر از غلّات و حبوباتى مانند گندم، ذرّت، نيشكر و برنج يافت شده است( بنگريد به: مواطن الشعوب الاسلاميّه، قفقازيا، محمود شاكر، ص ٦٢- ٦٩، به نقل از مفاهيم جغرافيه، ص ٣١١).