بنابراين آيه‌ «فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ»[١] بيانگر اين است كه زنان پاكيزه را به همسرى برگزينيد. مكّى بن ابى طالب «ما طاب» را در اين آيه به پاكيزه معنا كرده است و مى‌افزايد: «ما» هم براى غير عاقل و هم صفات عاقل (هر دو) به كار مى‌رود و در اين آيه بيانگر صفت عاقل است.[٢]

همو درباره آيه‌ «وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ»[٣] بر اين باور است كه «ما» در اينجا براى عاقل به كار رفته است؛ زيرا مقصود از آن، بيان صفت عاقل است. وى در پايان افزوده است كه هرگاه با «ما» درباره عاقلان پرسيده شود، مقصود صفات آنان است، اما اگر درباره موجودات غيرعاقل سؤال شود، منظور ذات آنهاست.[٤] فرّاء «ما» در اين آيه را مصدرى دانسته و به همين دليل آن را تأويل به مصدر برده و گفته است:

خداوند مى‌خواهد بفرمايد: «وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ»[٥]؛ چرا كه خداوند متعال در اين آيه زنان پاكيزه را اراده كرده است؛ زيرا پس از آن با عبارتِ «من النّساء»، طيّبات مورد نظر در آيه را تبيين كرده است؛ همان گونه كه در «ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ»[٦] مملوك را اراده، سپس با «مِنْ» آن را تبيين كرده است.

همچنين در آيه‌ «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ»[٧] نخست جنبه استمتاع را قصد كرده، سپس آن را با «منهنّ» تبيين كرده كه مقصود، زنان است. آيه‌ «ما نَكَحَ آباؤُكُمْ»[٨] نمونه ديگر از اين ساختار است كه در ادامه با عبارت «من النساء» تبيين شده است.

زمخشرى «ما» در آيه‌ «وَ السَّماءِ وَ ما بَناها ...»[٩] را مصدرى دانسته است كه درست نيست؛ زيرا همان طور كه گذشت، عبارت «فأَلْهَمَهَا» و به هم خوردن نظمآهنگ كلام، دو مانع جدّى براى اين برداشت است و موصول بودن آن صحيح‌تر است. راز اينكه در اين آيه به جاى «من» واژه «ما» آمده، آن است كه خداوند از «ما» معناى‌

[١] . نساء/ ٣.

[٢] . مكيّ‌بن أبي طالب، مشكل إعراب‌القرآن، ١/ ١٨٩.

[٣] . نساء/ ٣٦.

[٤] . مكّى بن أبي طالب، مشكل اعراب‌القرآن، ١/ ١٩٥.

[٥] . معاني القرآن، ١/ ٢٥٤.

[٦] . نساء ٤/ ٢٥.

[٧] . نساء/ ٢٤.

[٨] . نساء/ ٢٢.

[٩] . شمس/ ٥.