نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٦١ - نمونههاى ديگرى از آيات موهم اختلاف و تناقض

٢. منظور، آسمانها و زمين بهشت و جهنّم است؛ زيرا هر چه در جهت فوق قرار دارد، آسمان و آنچه انسان بر آن استقرار مى‌يابد، زمين است. اين قول نظير سخن نخست است.

٣. حسن بصرى مى‌گويد: مراد، عمر ابدى و بى‌پايان در آخرت است؛ چنان كه ابديّت و دوام آسمان و زمينِ دنيا به حسب مقدار بقاى آن دو است.

٤. مراد از اين تعبير، خود آسمان و زمين نيست، بلكه تبعيد به منظور تأبيد است.

توضيح اينكه در زبان عربى، الفاظ و تعابير گوناگونى براى رساندن معناى تأبيد وجود دارد؛ مانند جمله «لا أفعل ذلك ما اختلف اللّيل و النّهار» يا «مادامت السّموات والأرض» يا «مانبت النّبت» و «ما أطّت الإبل‌[١]» و نيز «ما اختلفت الجرّة والدّرّة»، «ماذرّ شارق» و جمله‌هاى مشابه ديگر كه به كار بردن آنها بر اين اساس است كه به گمان مردم، امور ياد شده تغييرناپذير و ابدى است؛ پس مرادشان تأبيد و ابديّت است، نه محدود كردن به زمان خاص. از اين رو خداوند نيز با آنان براساس محاوره رايج و متعارف ميان خودشان سخن گفته است. عمرو بن معديكرب مى‌گويد:

يعنى قسم به جان پدرت كه هر برادرى روزى از برادر خويش جدا خواهد شد؛ جز دو ستاره قطبى «فَرقدان» كه همواره با هم هستند.

همچنين زهير سروده است:

چون به گمان وى، اين اشيا جاودان و هميشگى هستند و نابود نمى‌شوند. به نظر ما اين وجه چهارم، ظاهراً همان رأى سديد است.

امّا درباره استثنا اقوال‌مختلفى از علما نقل‌شده كه هركدام بر وجهى استوار است:

١. استثنا به فزونى عذاب اهل آتش و فزونى نعمت اهل بهشت مربوط است و بر اين اساس، تقدير جمله چنين است: «خلود اشقيا در آتش و سعدا در بهشت، غير از عذاب مضاعف اشقيا و پاداش مضاعف سعداست كه پروردگارت برايشان در نظر

[١] . تا زمانى كه شتر مى‌خواند.