نقد شبهات پيرامون قرآن كريم - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٣٦٠ - نمونههاى ديگرى از آيات موهم اختلاف و تناقض

زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ. خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ. وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ»[١]

در آيات ياد شده، براى هر يك از اشقيا و سُعدا استثنايى صورت گرفته كه در استثناء مربوط به اشقيا به دو جهت اشكالى وجود ندارد:

١. استثنا از مجموع اشقيا بما هو مجموع نشده، بلكه مربوط به مجموع حسب الافراد، يعنى يكايك افراد آن است. به اين معنى كه يكايك أشقيا محكوم به خلود در دوزخند؛ مگر آنچه را كه خداوند درباره برخى از آنان خواسته باشد و شايد چنين باشد كه اشقيا به اعتبار مقتضاى گناهانى كه مرتكب شده‌اند، محكوم به خلودند، ولى با شرايطى، مورد عفو پروردگار متعال قرار مى‌گيرند.

٢. شقاوت، مقتضى خلود است، نه علّت تامّه آن. بر اين اساس، اگر اسباب خلود در زمانى فراهم شود، استثناى مورد مشيّت خداوند، صحيح است. علاوه بر آنكه استثناى مشيّت درباره اشقيا برخلاف وعيد است و اين امر نه تنها بر پروردگار كريم قبيح نيست، بلك نوعى ديگر از تجلّى كرم اوست.

امّا اصل سخن و اشكال در استثناى مربوط به سُعداست؛ زيرا نخست به آنان وعده خلود در بهشت داده است، ولى با استثنايى كه پس از آن آمده: «إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ» نوعى خلف وعده رخ داده است كه شايسته خداى كريم نيست.

مرحوم طبرسى مى‌گويد: مفسران در تأويل اين امر در دو آيه ياد شده اختلاف نظر دارند. اين دو آيه از مشكلات قرآن است كه از دو جهت توهم اشكال شده است:

نخست اينكه خلود و جاودانگى، محدود به عمر آسمانها و زمين شده و ديگرى، چگونگى معناى استثنا در جمله‌ «إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ» است.

سپس مى‌افزايد: درباره اشكال نخست و حلّ آن، چند قول است:

١. ضحّاك و جبّايى معتقدند كه مراد، عمر آسمانها و زمين در آخرت است كه پس از تغيير و تحوّل ايجاد شده در آن دو و خلقت دوباره در آخرت، جاودان و هميشگى خواهد بود.

[١] . هود/ ١٠٥- ١٠٨.