٤. اختلاف در حقيقت و مجاز است؛ مانند آيه‌ «وَ تَرَى النَّاسَ سُكارى‌ وَ ما هُمْ بِسُكارى‌»[١]. مراد، بيهوشى و از خود رفتن به جهت رويارو شدن با دشوارى شرايط قيامت است نه مستى ناشى از شرب خمر.

همچنين آيه‌ «وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ»[٢] مراد اين است كه گرفتاران مَنيّت و خودخواهى، گرچه به ظاهر زنده‌اند، ولى به دليل بيمارى دل و روان، مانند مردگانند و از هر سو موجبات مرگ، آنان را فرا گرفته است و همين گونه است آيه‌ «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ»[٣] كه به اعتبار ظاهر، مؤمن هستند، ولى مؤمن غير واقعى. آيه‌ «وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ»[٤] يعنى آنان نداى حقيقت را با گوش ظاهر شنيدند، ولى چون به آن بى‌اعتنا شدند، گويا چيزى نمى‌شنوند. نيز آيه‌ «وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ»[٥].

٥. اختلاف به دو اعتبار و اين سبب جامع ميان تمامى اسباب ايهام اختلاف است؛ مانند آيه‌ «فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ»[٦] و «خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ»[٧].

قطرب در توضيح آيه نخست مى‌نويسد: مراد اين است كه آگاهى و شناخت تو گسترده و قوى است. «بصرك» يعنى شناخت و علم، چنان كه عرب گويد: «بصر بكذا و كذا»؛ يعنى بدان علم يافت، نه اينكه آن را با چشم ديد.

فارسى در اين باره مى‌افزايد: مؤيّد سخن قطرب، بخش بعدى آيه است كه مى‌گويد: «فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ»؛ يعنى پرده‌ها را كنار زديم و با چشم بصيرت، همه چيز را مى‌يابى.

نيز در آيات‌ «وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسى‌ وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ»[٨] و «أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى‌»[٩] شايد سبب اختلاف در تعبير «آلهة» و «ربّ» از اين‌

[١] . حج/ ٢:« مردم را مست مى‌بينى و حال آن كه مست نيستند».

[٢] . ابراهيم/ ١٧.

[٣] . بقره/ ٨.

[٤] . انفال/ ٢١.

[٥] . اعراف/ ١٩٨.

[٦] . ق/ ٢٢« ديده‌ات امروز تيز است».

[٧] . شورى/ ٤٥« از شدّت زبونى فروتن شده‌اند، زير چشمى مى‌نگرند».

[٨] . اعراف/ ١٢٧.

[٩] . نازعات/ ٢٤.