است كه موسى عليه السلام عصايش را در برابر ديدگان فرعون و مأمورانش افكند و به شكل اژدها درآمد. لذا اين دو تعبير بيانگر دو حالت مختلف عصاى موسى عليه السلام است.

٢. اختلاف دو يا چند آيه در موضوع؛ مانند آيه‌ «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ»[١] و نيز آيه‌ «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ»[٢].

مفاد دو آيه درباره وقوع سؤال و بازخواست در قيامت است، در حالى كه ظاهر آيه‌ «فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ»[٣] بر عدم بازخواست از گناهان در قيامت دلالت دارد.

حليمى درباره ايهام تنافى در آيات فوق مى‌نويسد: مراد از آيه نخست اين است كه در قيامت از توحيد بازخواست و سؤال مى‌شود و در آيه دوم اشاره مى‌كند كه از تصديق رُسل سؤال مى‌شود، ولى در آيه سوم كه در نفى بازخواست ظهور دارد، مراد اين است كه از لوازم اقرار به نبوّتها در حوزه احكام و فروع دين در قيامت سؤال نمى‌شود. از سوى ديگر، برخى از مفسّران، اختلاف آيات ياد شده را به اعتبار اختلاف در نوع برخورد با انسان در صحنه‌هاى مختلف قيامت دانسته‌اند. به اين معنى كه بعضى انسانها مورد سؤال و بازجويى جدّى و برخى مورد لطف و مهر خداوند قرار مى‌گيرند؛ عدّه‌اى توبيخ و مجازات مى‌شوند و گروهى ديگر بخشوده مى‌شوند.

٣. گاهى تفاوت دو آيه به جهت وجه عمل است؛ چنان كه در آيه‌ «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ»[٤] كه نسبت دادن عمل به آنان از جهت مباشرت فعلى است، ولى نفى آن از جهت تأثير عمل است كه منوط به اذن و اراده پروردگار است. به همين دليل گفته مى‌شود افعال انسان مخلوق خداوند است؛ هر چند اختيار به او نسبت داده مى‌شود.

بدين جهت كه با اراده و اختيار او انجام گرفته است. بنابراين نفى فعل به يك اعتبار، با اثبات آن به اعتبار ديگر، منافاتى ندارد.

همچنين آيه شريفه‌ «وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى‌»[٥] بدين معنا كه تأثير از تو نبود؛ گرچه با دست تو انجام گرفت.

[١] . صافات/ ٢٤.

[٢] . اعراف/ ٦.

[٣] . الرحمان/ ٣٩.

[٤] . انفال/ ١٧.

[٥] . انفال/ ١٧.