پناه مى‌برد، چنان كه مى‌گويد: مار سفيد درخت سدر و گرگ درخت غفى و خرگوش خلّه (درختى با طعم شيرين) و گاو وحشى حُلَّب (نوعى سبزى كه روى زمين پهن مى‌شود) و خارپشت سنگستان.[١]

شيخ ابوالفتوح رازى مى‌نويسد: اين تشبيه نيز همانند تشبيه عصاى موسى عليه السلام و تبديل آن به اژدهاى شتابان به جانّ است كه نام مار پرپيچ و تاب نيز هست.[٢]

ابن منظور نيز مى‌گويد: جانّ گونه‌اى از مارهاى چشم سياه است كه به زردى مى‌زند و بى‌آزار است و بيشتر در خانه‌ها ديده مى‌شود. سيبويه مى‌گويد: جمع آن جِنّان است، سپس شعر «خطفى» جدّ «جرير» را شاهد مى‌آورد كه در وصف شترى سروده است:

أعناقَ جِنّانٍ وهاماً رجّفا		وعَنَقاً بعد الرسيم خَيطفا

در حديث است كه جنّان را نكشيد، و جنّان همان مارهاى خانگى است كه مفرد آن جانّ ناميده مى‌شود و باريك و كوچك است.

ازهرى در تهذيب اللغه ذيل آيه‌ «تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ»[٣] گويد: جانّ مارى سفيد رنگ است. ابو عمرو نيز گويد: جانّ نام مارى است و جمع آن جوانّ است.

زجّاج گفته است: معناى آيه اين است كه عصا به حركت درآمد؛ چنان كه مار حركتى آهسته دارد؛ هرچند به صورت اژدها بوده كه مار بزرگ است. مبرّد نيز شبيه به همين تعبير دارد: خداوند، عصا را در بزرگى به اژدها و در خزيدن آرام به جانّ (مار كوچك) تشبيه فرمود و لذا يك جا فرمود: «فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ»[٤] پس ناگهان اژدهايى گرديد. و در جاى ديگر فرمود: «كَأَنَّها جَانٌّ»[٥] گويى مارى خُرد است.

شيخ ابوالفتوح رازى- درباره وجه اين تشبيه دو گانه- مى‌نويسد: تشبيه اول در آغاز بعثت موسى عليه السلام كنار شجره بود كه در سوره نمل مى‌خوانيم: «يا مُوسى‌ إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. وَ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى‌ لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ»[٦]. اى موسى اين منم خداى عزيز حكيم. و

[١] . تأويل مشكل القرآن، ص ٣٨٩.

[٢] . تفسير ابوالفتوح رازى، ٩/ ٣١٣.

[٣] . نمل/ ١٠.

[٤] . اعراف/ ١٠٧.

[٥] . ر. ك: لسان العرب، ١٣/ ٩٧.

[٦] . نمل/ ٩ و ١٠.