المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٥٥٠ - فصل مبحث ترخيم

« مسلمه » بضمّ ميم اوّلى اگر ترخيم را اجراء كرديم بايد بوجه اوّل ملتزم باشيم يعنى محذوف كه تاء تأنيث باشد را در نيّت بيگريم بدين ترتيب در « مسلمة » بايد بگوئيم: يا مسلم (بفتح ميم دوّم).

و در كلمه‌اى كه تاء تأنيث بجهت فرق بين مذكّر و مؤنّث نبوده همچون « مسلمه بفتح ميم اولى» البتّه اگر ترخيم را اجراء نموديم هردو وجه را مى‌توان تجويز كرد لذا هم يا مسلم (بفتح ميم دوّم) و هم يا مسلم (بضمّ ميم دوّم) جايز است.

مصنّف گويد:

كلمه‌اى كه براى نداء صلاحيّت دارد و حال آنكه منادى نيست را بخاطر اضطرار ترخيم مى‌نمايند نظير كلمه « احمد ».

شارح گويد:

حكم مذكور (ترخيم در مورد اضطرار) طبق هردو وجه مى‌باشد مانند آنچه در قول امرء القيس بن حجر كندى آمده:

يعنى: هرآينه او خوب جوان صاحب سخاوتى است كه به طرف روشنائى آتش او قصد مى‌كنى، وى عبارتست از ظريف بن مالك كه در شب گرسنگى و سرد آهنگ او را مى‌نمائى.

شاهد در ترخيم مالك است كه « مال » آورده شده و حال آنكه منادى هم نمى‌باشد.

البتّه همان طورى كه اشاره شد اين حكم در اسمائى است كه براى منادى واقع شدن صلاحيّت داشته باشند اگرچه فعلا منادى قرار نگرفته‌اند بخلاف كلمه‌اى كه براى نداء صالح نيست چه آنكه آنرا نمى‌توان ترخيم كرد فلذا اينكه برخى از ادباء بيت ذيل كه سروده عبد اللّه بن رؤبه تميمى مى‌باشد را از قبيل ترخيم ضرورى قرار داده‌اند گفته ايشان خطاء و نادرست است:

عبد اللّه بن رؤبه گفته:

يعنى: آن چنان گروهى كه اقامت كننده‌اند در خانه كعبه و اين صفت دارند كه به جاى ديگر نمى‌روند در حالى كه به بيت اللّه الفت گرفته‌اند، از جنس كبوتران خاكسترى رنگ مى‌باشند.