المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٥١ - مبحث اعمال اسم مفعول

جائنى معلّم زيد عمروا مرشدا امس.

زيد بواسطه اضافه « معلّم » بآن مجرور بايد خوانده شود و « عمرو » و « مرشد » منصوب هستند به اعلم مقدّر.

مصنّف گويد:

جرّ يا نصب بده تابع معموليكه مجرور است مانند: مبتغى جاه و مالا من نهض.

شارح گويد:

مقصود اينست كه اگر براى مفعوليكه وصف بواسطه اضافه بآن مجرورش نموده تابعى آورديم در اعراب تابع دو وجه جايز است: جرّ و نصب.

امّا جرّ: بخاطر حمل آن برلفظ متبوع چه آنكه متبوع بخاطر مضاف اليه بودن مجرور مى‌باشد.

و امّا نصب: بعقيده مصنّف نصب تابع بخاطر حمل برمحلّ متبوع بوده و به نظر سيبويه فعل مقدّر آنرا نصب مى‌دهد مانند: مبتغى جاه و مالا من نهض (كسى كه بپا خيزد تحصيل كننده مال و مقام است) در اين مثال كلمه « مالا » كه معطوف بر « جاه » است و آن بواسطه مضاف اليه بودن « مبتغى » مجرور است را مى‌توان مجرور و منصوب خواند و جهتش همان است كه تشريح شد.

مبحث اعمال اسم مفعول‌

مصنّف گويد:

آنچه براى اسم فاعل بيان كرديم بدون كم و زياد باسم مفعول اعطاء مى‌شود.

شارح گويد:

مقصود آنست كه عملى كه براى اسم فاعل با شروط سابق الذكر بيان شد عينا براى اسم مفعول ثابت است لذا بايد بگوئيم:

همانطورى كه اسم فاعل همچون فعل مبنى للفاعل عمل مى‌كند اسم مفعول نيز مانند فعل مجهول بوده و در عمل نيابت از آن مى‌كند مانند:

المعطى كفافا يكتفى (كسى كه به مقدار كفاف اعطاء شده بآن اكتفاء مى‌نمايد).

و گاهى اسم مفعول را به اسمى كه معنا مرفوع است اضافه مى‌كنند مشروط باينكه ابتداء اسناد اسم مفعول بآن را قطع كرده و سپس به ضميرى دهيم كه به موصوف راجع است و سپس اسم مزبور را بنابر تشبيه به مفعول منصوب نمائيم.