المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٤٤ - مبحث اعمال اسم فاعل

و همچنين نظير آنچه در فرموده حضرت ابيطالب پدر بزرگوار مولانا امير المؤمنين عليهما السّلام وارد شده است:

يعنى: او بسيار زننده است بدم شمشير ساق شتران چاق را و هرگاه نيابند ميهمانان توشه و طعامى را پس تو برنده هستى قطعه ديگرى از گوشت شتر را و نزد ايشان حاضر مى‌كنى.

شاهد در « ضروب » است كه بروزن « فعول » بوده و صيغه مبالغه مى‌باشد و در « سوق سمانها» عمل نصب كرده بنابر مفعوليّت.

پس از آن مصنّف گويد:

و در وزن « فعيل » و « فعل » عمل مذكور قليل و كم مى‌باشد.

شارح گويد:

مقصود اينست كه وزن « فعيل » با اينكه دلالت برمبالغه دارد و از اوزان صيغه مبالغه بحساب مى‌آيد ولى معذلك عمل اسم فاعل براى آن بطور ندرت ثابت است حتّى جماعتى از اهل بصره بمخالفت برخواسته و گفته‌اند اين وزن اصلا عمل نمى‌كند.

چنانچه در وزن « فعل » نيز عمل ياد شده كم مى‌باشد.

مثال وزن « فعيل » كه قليلا عمل كرده همچون:

انّ اللّه سميع دعاء من دعاه (همانا خداوند شنونده است دعاء كسى كه او را ميخواند).

شاهد در « سميع » است كه در « دعاء » عمل كرده و آنرا بنابر مفعوليّت نصب داده است.

و مثال وزن « فعل » كه نادرا عمل كرده مانند آنچه در قول زيد الخيل آمده:

يعنى: بمن رسيده است كه ايشان بسيار از بين برنده هستند عرض و آبروى من را و ايشان از نظر من كرّه‌خرهائى هستند كه در آب كزمل زيسته و صداهاى منكر و بلند دارند.

شاهد در « مزقون » است كه در « عرضى » عمل نصب كرده بنابر مفعوليّت.

سپس مصنّف گويد:

غير از لفظ مفرد از نظر حكم و شرط مانند مفرد قرار داده شده لذا در هركجا كه‌